Lo Chamin de la font, blog occitan de Jean-Pierre Reydy (Jan-Peire Reidi)

E PERTANT QUÒ FRÒTJA

(Geopolitica ortaliera)

Eimatin ai plantat cinquanta pès de porrada. Ne’n plantarai 150 o benleu mai si me sente pro valhent. Ai laissat la plaça per quatre rengs de porrada entre dos rengs de tomatas e dos rengs de mongetas. La porrada e las mongetas son de las plantas que vesinen bien ; la porrada e las carròtas parier. Fau pas mainatjar lo fematge per la porrada. E lo puren d’autrujas fai pas de mau aus jòunes plants. Pas mestier de tractar : crubirai los rengs de faugieras. La faugiera es insectifuja, pareis ; garantis de ’queu « verme de la porrada » que entra dins las chabessas e fai crebar la planta. Auram de la bona porrada dins la sopa, lo bulit o lo salat. Enrotlat dins de las trenchas de chambon blanc, jos una bona espessor de fromatge raspat e de crema frescha daurats au forn, lo blanc de porrada fai un menut de prince per los sopars d’ivern !

Fau pas aisat per lo trabalhar, mon vargier. Quauquas plaças an gaire mai de dietz o quinze centimetres de terra, emb de las peiras a travers e daus rochiers dejos. Terra de pelada (1), terra de ren, mas bien expausada davant la maison e gaire luenh de l’aiga. Ad un endrech, trobariatz daus tests de teules o de veire, daus vielhs fers de suchas, mai dau quite laitier.  Sabetz ben : çò que ’pelavan dins lo temps lo laitier era las escòrias de las farjas daus alentorns, çò que demorava a la susfàcia de la colada quand fasian fondre la mina de fer per fabricar los canons daus bateus de guerra, los topins de fonta, los landiers… Deviá ben i passar un chamin, aquí, dins mon fons de vargier ; queraque, nòstres ancians eran pas pro béstias per se desbarrassar de ’queu laitier negre, pesant coma lo fer, dins las terras que trabalhavan. (Mas dins las daus vesins, las daus mossurs, benleu…). Es mai probable que fasian dau laitier coma me de las peiras que suerte de mon vargier ; anava olhar los arrodaus e garnir los cròs daus gansoliers dins los chamins desfonsats.

Ma nòra ucraïniana cuja pas zo creire : i a pas de chernòsiom (terra negra) dins ’queu país, mas quò fròtja totparier. E òc, ma pita Olena, fau venir daus legumes. Pas sens trabalh, pas sens pena, pas sens compòst. Mas pas sens jòia. La besunha que ven dins ma terra peirosa, argilo-calcària de Perigòrd es segur pas tan frotjosa, mas es plan mai saborosa que la de mon ancian vargier de terra leugiera en país peitavin. La salada frescha e las tomatas  nonmas culhidas nos dònen pas mens de plaser quand ’rieben dins la sieta.

Òc, ma dròlla, la terra de ton país es negra, la miá es roja, mas l’una coma l’autra jaspissen las sòlas de nòstras bòtas e i demòren. Som paisans, tu e me. Ton pair t’a apres a trabalhar la terra los diumencs de brave temps, dins lo vargier de sa dacha. Fasiatz de las conservas. As apres aitot a cherchar los champanhòus ; çò qu’apelatz « champanhòus blancs » (2) se ditz simplament « champanhòus » en Perigòrd-Lemosin e « botareus » en d’autres endrechs. Tu mai me visem frotjar los rengs de legumes que avem semnats, tots d’un verd mai o mens clar o fonçat. Nos carrem davant nòstras cocordas coma Monet davant sas flors e sas crespas d’aiga dins son parc de Giverny. Mas nòstra contemplacion es agricòla ! Nautres dos avem lo mesma plaser de minjar, tu tas jutas dins ton bòrch (3), me ma porrada dins ma sopa de bulit ; me ma laituja « tendra coma la rosada », tu tos cornichons dins l’aiga-sau.

En Ucraïna, veiretz pas sovent darreir los tractors ’quelas machinas que sosleven una nivol de pouvera roja en fasent una bradassada dau diable. Un còp que an laborat, los agricultors d’emperaquí passen lo concassor per esbrijonar las peiras e per melhorar un pauc la terra avant de semnar lo blat. Lo chernòsiom d’Ucraïna es espes de mai d’un metre. Las terras negras an los melhors rendaments daus monde. En quatre o cinc mes de temps dins l’annada, menen lo melhor blat e lo melhor virasolelh. Podrian quitament estre cultivadas sens engrais. Malurosament, los mila d’ectars de terras roinadas per la guerra son ’bismadas per quauqua ren de plan mai dangeiros e plan mai sale que lo laitier dins mon vargier.

Dempuei la fin de l’Union Sovietica, las terras son en granda partida la proprietat de gropes d’investisseires estrangiers, alemands mai que mai, que desvelopen una agricultura productivista. La terra es trabalhada emb de las machinas enòrmas menadas per daus obriers locaus paiats au lança-peira que son benleu contents d’aver gardat un pitit vargier, lo que lo colcòze lur laissava autres còps. Lo chancelier d’Alemanha vòu enançar l’entrada de l’Ucraïna dins l’Union Europeana : i a un rapòrt emb los investiments alemands ? Que ne’n pensen los agricultors francés e polonés ? Lo chamin que menará l’Ucraïna a l’Euròpa sirá long, malaisat e dangeiros.

Son plan valhents, plan coratjos, los Ucraïnians. An plan meritat de pas estre oprimits per Pótin, de pus morir jos sas bombas e dins las trenchadas, de pus aver paur, de pas estre despossedits e expleitats per los oligarcas e los politicians corromputs de lur país, mai per daus financiers estrangiers que lur òfren benleu nonmas una « vassalitat urosa ». Vassalitat, segur. Urosa ? Benleu gaire…

A Javerlhac, lo 26 dau mes de mai

1.  En francés : pelouse sèche
2. Òc, çò que se ditz « champanhòu blanc » (bjelyj grib) chas ilhs es « un cèpe » en francés.
3. Bòrch : sopa de bulit e de legumes (chauls roges e jutas) servit emb de la crema.

LO SEMEN S’ES PERDUT

(Responsa ad un criticaire inconegut)

Clear the decks of all seamen ! (Herman Melville, Billy Budd) ⁽¹⁾

Mercés per lo conselh, Mestre Peire. Chas nos disian « lo semen » e non pas « la semen »⁽²⁾. Que voletz-vos, parlavan nonmas patois, sabian pas parlar occitan… E, malurosament, son pus ’quí per l’aprener emb un sabent coma vos.

Enric Delaja, l’autor de Jan Picatau de Sent-Barrancon, parier :

« N'y o que deven se damandâ couma ca se fai que n'y ayet pus de leberous. Eh bè, vau vous dire couma lu semet s'ei pardu. »

Mais benleu quauques Occitans de l’Atge Mejan :

SEMEN s.m. lat. SEMEN, semence.

(…) Lo dols frut des amars SEMENS de letras.

                                     Trad. de Bède, fol. 82

( François Raynouard, dins son Lexique roman, citat dins lo Dictionnaire d’Occitan Médiéval.)

E lo quite Mistral, dins lo Tresor dóu Felibrige, es benleu pas tròp segur :

SEMEN, ESSEMEN (for.), SAMEN (bord.), SEMÉ (périg.), (rom. semenc, port. semente, lat. semen), s. m. et f. Semence, dans le haut Languedoc, v. semenço

Si la linga que parlavan los paisans que m’an elevat dis las annadas cinquanta vos interessa, trobaretz quauques bons diccionaris d’occtitan lemosin. Mas ren n’empaicha de parlar e d’escrir una linga viva, fòrta e duberta sus lo monde d’aüei.

Vos salude, Mestre Peire.

1. En anglès, lo « semen » (d’òme) se ditz coma « seamen »
2. Lo mot « semen » es neutre en latin.

LOS SABENTS E LOS CRESENTS ⁽¹⁾

Si i aviá una volontat politica fòrta, siriam gaire en pena de resòure la crisi climatica ; avem totas las ressorsas tecnologicas e economicas que farian mestier. E si la laissem s’agravar, quo es pas fauta de saber çò que fau far. Som entraupats en granda partida per una autra crisi, la crisi ideologica atisada per los interès financiers e portada per las fòrças de l’escurantisme⁽²⁾ dins o monde entier. De mai en mai, vesem que nòstras societats e lurs dirigents fan gaire de cas de la coneissença, e quitament la combaten.

Las coneissenças novelas nos venen de la rechercha, una rechercha independenta que sec daus metòdes rigoros e daus principis d’onestetat intellectuala. Nos ditz çò que sap e çò que sap pas enquera, çò que se pòt tener per veritat o ben aitot per error o meissonja. Si mai d’un grope de cherchaires independents, un après l’autre, ’rieben a las mesmas conclusions, la gent coma vos e me avem totas las rasons de los creire. Podem tener per segur lo fach que l’eschaurament de la Terra, que mena las catastròfas, ven de de quauques gases coma lo gas carbonic de lo metane en mai granda quantitat dins l’atmosfera. Los sabents independents disen tots la mesma chausa : si volem pas contunhar d’agravar la crisi, fau remplaçar los combustibles fossiles per las sorsas d’energia renovelablas e ’restar de destruir las forests.

La presa de consciéncia de l’eschaurament se pòt pas far dau jorn a l’endeman. Parier coma fauguet dau temps per far comprener que los òmes son pas pus fins que las femnas, los Blancs que los Negres. Los mejans modèrnes de comunicacion, coma los malhums, las ràdios, las televisions e los jornaus, deurian difusar las coneissenças novelas en segre las reglas eticas dau jornalisme professionau. Malurosament, tots los mèdias, o gaire mens, son la proprietat daus mai-que-riches que an daus interès financiers enòrmes. Au prumier reng, trobem los productors e los merchands de petròli que s’opausen tant que pòden a la transicion energetica. Los motors de rechercha de lurs malhums sociaus an daus algoritmes sorniauds que, sovent, vos menen d’abòrd vers los contenguts climatosceptics. Lurs “cherchaires” tròben totjorn daus biais de dire çò que platz a los que financen lurs recherchas e de contradire las conclusions de lurs collegas independents. Los politicians representants daus interès de la finança chausissen las publicacions daus gropes de pression (“lobbies”) de preferència a las autras. Per far semblant de respectar totas las idéias, los mèdias presenten l’opinion e las cresenças de los que saben ren e vòlen ren saber a egalitat emb lo trabalh daus sabents que an trabalhat de las annadas de temps sus un subject. A fòrça de dire e de tornar dire que la Terra s’eschaura pas, o ben que l’eschaurament a ren a veire emb las activitats umanas, e d’atacar los que disen lo contrari, los que financen la propaganda climatoceptica ’chaben per li donar una legitimitat e per plantar lurs meissonjas dins de las testas que damanden nonmas de las creire.

Avem tots apres a l’escòla que la democracia es un sistema de governament que pòt foncionar normalament nonmas si los ciutadans son informats. Que pensar d’un país que se carra d’estre un modèle de foncionament democratic, ente la rechercha climatica independenta es pus finançada, los sabents perden lur plaça, l’escurantisme ganha lo quite ministeri de la santat, e ente lo quite president ditz que la crisi climatica es una colhonada ?

L’influéncia daus gropes de pression, mai que mai sus los partits de drecha, se pòt constatar dins la reculada de las politicas de desvelopament durable de l’Euròpa, per exemple  l’autorizacion de mesa sus lo merchat de produchs dangieros per la biodiversitat e la santat unmana, o ben lo project de suprimir la defensa de fabricar las automobilas de motors termics après 2035. Fau dire que las mesuras de transicion energetica tenen pas totjorn compte de totas las consequéncias socialas. La pròva ne’n fuguet la crisi daus gilets rosseus. Se pòden pas boissar d’un revers de man, los mila de salariats que perden lur trabalh quand barren las industrias chaulhairitz de la natura ! Es-quò pas maluros de veire daus obriers prener lo partit daus trumpistas e los agricultors trobar pus aisat d’atacar los ecologistas que los desrengen que non pas los gropes de la finança e de l’agro-industria que los estranglen ?

L’Euròpa que, s’es vut, era a la poncha de las tecnologias de transicion energetica a pas saubut o pas volgut far los investiments que faliá per las desvelopar o las sauvar. Es aura despassada per la China que nos vend sos paneus fotovoltaïcs sens ’restar de chaulhar l’aer e l’aiga de tota la planeta. L’Índia es pas preissada de chamjar e los autres país dau sud – los que patissen lo mai de las catastròfas climaticas – vòlen pas auvir parlar de transicion sens compensacion… Los Estats-Units de Trump son pas representats a la Cop30 a Belem au Brasil, au mitan de la forest amazoniana que es lo paumon de la planeta. Bon coratge aus dirigents de (bona) volontat ecologica !

Diram-nos que “som mau partits” ? O pieg que quò : que son desjà ’ribats ? ’Ribats a la fin de nòstres raibes, de nòstra esperança ? Que quo es desjà tròp tard ? Me pause pas la question. Fau combatre l’escurantisme e contunhar d’avançar.

A Javerlhac, lo 17 dau mes de novembre de 2025

1. ’Quela cronica es librament inspirada per dos articles pareguts la setmana passada dins The Guardian :

• Dark forces are preventing us fighting the climate crisis – by taking knowledge hostage,  George Monbiot, Fri 14 Nov 2025
• Once a global leader on climate action, the EU has given in to the right’s green-bashing, Nathalie Tocci, Fri 14 Nov 2025

2. L’escurantisme (obscurantisme) s’opausa a la sciéncia e vòu impausar de las cresenças e daus prejutjats dau passat. Aus Estats-Units, quauques gropes sostenen que la Terra es plata e son daus millions que fan una interpretacion literala de la Bíblia.

LA GAULHA E LO GAUDRON ⁽¹⁾

Coneisse gaire de goiassons que vesen un gansolhier sens aver enviá d’entrar dedins e de sangolhar tant qu’a bon compte. A, la jauvissença de sentir una resisténcia quand òm vòu marchar dins un riu o ben quand òm sent sos pès s’enfonçar dins la fanha d’un lac jusc’a temps que l’aiga montés rasis lo bòrd de las bòtas de cauchó. Me rapele que, si l’aiga passava per dessus, disiam que aviam « bolat ». Quo era un juec, coma per desfiar lo dangier e, per ’chabar quo era totjorn : « M… ! Ai bolat » ! Quante quò pleviá a plens chamins per anar a l’escòla, auriatz vut una demiá-dotzena de goiats marchar en ribambela dins lo fossat sus la rota de Nontroneu. Las goiatas demoravan sus la rota. Los pus grands daus goiats anavan davant. Los pitits se sentian oblijats de los segre flau-flau-flau dins lo riu d’aiga rosselarda que davalava la còsta. « Bolavam » a tots los còps. Avant de ’ribar a l’escòla, quitavam las bòtas, boidavam l’aiga e eissurissiam las chauças. Fau pas damandar si eram benaises, de demorar trempes tota la jornada, mai si passavam l’ivern sens ’trapar dau mau…

Quante eran pitits, mos dos dròlles volian a tota fòrça « far a l’ipopotame » dins los gansolhiers quante los menava permenar dins los bòscs. (Aüei, aurian de que far dins los arrodaus daus tractors que s’entalhen e que desfoncen los chamins !) Lur defunta mair, que ieu trobava – Diu me perdòne – un pauc idé

iarda, disiá que faliá pas contrariar los mainatges, que faliá los laissar far çò que volian. ’Bilhats de vielha besunha, avian lo drech de gansolhar e quitament s’esvenlar dins la gaulha tant que volian. E tant pieg si lur pair aviá onta quand los vesins los ’visavan tornar plan contents, mas alacats e cuberts de fanha de la testa aus pès. Los abilhaments anavan tot drech dins la machina de lavar e los goiats jos la docha.

Urosament, quò duret gaire de temps quela enviá de se coijar dins l’aiga daus chamins. En bicicleta, fasian ben coma lur pair avant ilhs, que rotlava exprès au beu mitan, pas a costat, daus gansolhiers, mas tots los goiats fan parier, non ? Fasian pus, coma nautres autres còps, a lo que demorariá lo mai de temps plantat jos los regons de la granja quante quò pleviá… per l’amor que, en vila, l’aiga davalava dins los tudeus. Tustavan pus a còps de pè dins una bóitia de conserva en mòda de balon dins la cort gaulhosa dau Cors Complementari de Nontron, vengut Collègi d’Ensenhament Generau.

Educacion en libertat per los dròlles… Eram de la generacion de seissanta-e-uech, après la « revolucion hippie ». Deve dire quò me plasiá gaire de veire mos filhs s’amusar a ’quilhs juecs de pitits sauvatges. Era vengut un pauc borgès, perdiu ; me carrava de ma plaça de jòune professor. Non, quò era pas trobava pas la terra tròp bassa, fasiá venir nòstres legumes dins mon grand vargier, mas ne’n aviá traulhat mai que mon aise, de gaulha e de bosa de vacha, dins las charrieras e los estables de Vilajalet, tot lo temps de mas dietz prumieras annadas de vita. Era content de saber que mos dròlles gardavan pas aus pès lurs bòtas e lurs chauças trempas dau matin au ser, se jalavan pas l’ivern, e eran a l’acelat per anar a l’escòla… Quò los empaichava pas de ’trapar rumes, otitis e maus de còu.

Mon pitit-filh de sieis ans, que demòra dins la banlega de Lion, se fará pas de mau si ’massa un paufinhon, coma disiam, en s’amusant emb sos camaradas dins la cort de l’escòla. Lo sòu es dubert d’un tapis de caochó color de cròta d’aucha emb quauquas linhas negras per los juecs de las pitas dròllas. Los elevas que tomben terra an pas los janoelhs coronats, los mestres pas de repròches e l’assegurança pas de despensa. Lo tapis verdinhaud es gaire mens òrre que « l’enraubat » negre dins las corts daus collègis e daus liceus. L’asfalte, que ne’n espanden pertout, eschaura enquera mai las vilas pendent la caumassa, empaicha l’aiga de s’infiltrar quante quò plòu, e empoisona l’aer de nòstres dròlles. Ren de pus desplasent per una persona coma me, que es malurosa quand es privada d’erba e d’aubres. Crese ben que si era un daus goiats de l’escòla dins un environament parier, los mestres farian pas aisat per me far estar, aitot me.

Passat-ier, legí dins un jornau anglés⁽²⁾ que 43 gardarias o escòlas mairalas de Finlàndia avian reçaubut 1 million d’euros per tornar « ensauvatjar » las corts de juec daus pitits. Vòlen « expausar los mainatges a la biodiversitat microscopica – bacterias e champanhòus – que viven dins la natura. » Dins una escòla mairala, an menat dins la cort un grand tapis levat dins una forest. Es una peça carrada de dietz metres de costat e bassa de 20-40 centimetres. Los goiassons i van culhir los granons e la frucha, e far daus pastis de gaulha sens aver paur de se chaulhar. L’idéia, confirmada per daus estudis serios, es que los pitits que van dins las « escòlas mairalas verdas » an de las defensas imunitàrias pus fòrtas. Lur microbiòta intestinau es en contacte per la peu e per l’ingestion emb la « biodiversitat externa ». Los que s’amuesen dins daus bacs de sable « enrichesit de terra de vargier » an mai de « cellulas T » per los protegir de quauquas maladias.

En França, se veu gaire d’escòlas mairalas ente an un vargier per aprener aus pitits que las pompiras venen pas sus los aubres. A Javerlhac, lo cosiniera de la cantina a agut l’idéia de far un vargier emb los dròlles e los ensenhaires. Semnen daus legumes que vesen frotjar, que son venguts avant las grandas vacanças, e que mingen a la cantina. ’Quela empluiada de la comuna es nòstra vesina, una femna bien de servici. Per lo vargier de l’escòla, e per totplen d’autras chausas, la V. a plan meritat sa medalha de la Municipalitat !

A Javerlhac, lo 1^er de novembre de 2025, jorn de Totsents

Sus la fotò : una granda-mair que sap far plaser a son pitit-filh !

1. Ai escrich « gaudron » per far plaser aus autors daus diccionaris, mas ai totjorn auvit dire « godron ». Si vos aviá auvit diftongar « godron », quante era pas enquera vengut sabent, auriá pensat que sabiatz pas parlar patois. Si aviatz dich « quitran », auriá pas compres.
2. The Guardian, Wed 29 Oct 2025

.

LA PIETÀ

Pietà, signori, pietà. Rigoletto (Acte II), G. Verdi

Ai legit un roman⁽¹⁾ que conta la vita d’un escultor italian e l’istòria de son òbra subrebela : una pietà, una « davalada de crotz ». Maria ten son filh mòrt sus sos janoelhs avant lo sebeliment. L’estatua fai sus los que la vesen a Florença, puei a Roma, un efiech talament fòrt que ne’n son tots desvirats sens comprener perqué, au punt que lo Vatican sarra l’estatua dins quauque monasteri escartat ente degun pus pòt la veire. Pas d’explicacion scientifica o teologica de ’quela fascinacion. Gaire de gent an remarcat que la Maria de l’estatua aviá una chara doça, apasimada, e Criste la figura d’una femna martirisada.

L’escultor a donat a Criste la chara de Viola, sa sòr espirituala. Viola, una femna que raiba de prener sa volada e sauta d’una teulada. Pus tard se fai portar a las prumieras eleccions legislativas en Itàlia après la guerra. Es tuada jos l'esbolhadis de la villa familhala pendent la campanha electorala, sens poder contunhar sa lucha perduda d’avança per sa libertat de femna. Lo país es nonmas deliurat dau fascisme, la societat italiana es enquera contròllada per l’Egleisa e, de mai en mai per de las fòrças economicas novelas. Femna que accepta pus d’estre una femna de sacrifici e de far pietat, coma dins los operas de Verdi e de Puccini. Femna d’en pès, mas que ’chaba per estre una autra victima tot parier. Darnier comentari de l’autor a la fin dau roman a perpaus de l’estatua : « Si Criste es dolor, Criste es una femna. »

Deve dire que, sus lo moment, fuguí un pauc deçaubut de ’quela fin dau roman. Mai de cinc cent paginas sens nos dire lo secret de ’quela estatua d’una fòrça misteriosa e dangierosa, e veiquí : lo Criste de la pietà a una chara de femna androgina. Trobí l’idéia leugiera, simplista, plaçada quí per aflatar la mòda feminista actuala. Dins lo recit crestian, Criste es mòrt per lo sauvament de tots los estres umans. La sufrença que endura es la de tota l’umanitat. Ren laissa creire qu’una partida de l’umanitat ne’n patis mai que l’autra, de ’quela sufrença. Las femnas an las sufrenças de lurs mes e de las jasinas, mas avem las mesmas dolors sus nòstres vielhs jorns. Los òmes usats per daus trabalhs penibles an lur granda part d’infirmitats. Lo sexe fai pas la diferença dins l’angoissa mai o mens fòrta avant la mòrt e l’agonia, mai o mens lonja. E las femnas viven mai de temps que los òmes…

Pietà, pietat, Viola : paraulas charjadas de la violéncia daus estres umans contra los estres umans, pertot e de tots temps. Òc, la condicion umana es la mesma per los òmes e las femnas, mas per las femnas, quò es pas nonmas la Destinada que pòrta lo mau ; una bona partida lur ven daus masles. Laissatz me creire que quò es pas lo bon Diu que damanda aus masles d’Afganistan de barrar las femnas dins las maisons, de lur defendre de surtir, d’estudiar, de trabalhar, d’estre sonhadas quand son malaudas e aidadas quand acoigen, de se ’bilhar a lur faiçon e d’aimar la persona que vòlen. Vòle pas creire que Allah damanda aus masles d’Iran de metre en prison, de borrar, de torturar, e quitament de tuar las dròllas que chausissen de viure en defòra de lurs leis de sauvatges arrierats. Non, quò es pas lo bon Diu que a damandat a Pelicot de drogar sa femna e de la far bicar per daus masles que an gaire mai de testa que d’onor.  Quò es pas l’Autisme que dòna aus pus chaitius daus òmes, maridats o pas, lo drech de tuar una femna que los vòu pus. Las femnas barradas, forçadas, tuadas, e totas las que defenden lur dignitat d’estre uman valen ben una estatua. Los mainatges mautractats ne’n meritarian ben una autra.

A Marennes, lo 27 d’octòbre de 2025

1. Jean-Baptiste Andrea, Veiller sur elle (Prix Goncourt 2023)

SAUVAM LA VACHA

Nòstra vacha a pus de lach. La sechiera de l’estiu a bruslat los prats. Es pas presta de tornar menar un autre vedeu, la paubra bèstia. Avem pus d’erba e gaire de fen. Per nurir nòstres pitits, som oblijats de ’chaptar dau lach dins d’autras bòrias emb daus sòus que avem pas. Som oblijats d’empruntar a daus interès que nos costen los uelhs de la testa. 

Lo pauc de lach que la vacha nos dòna, lo proprietari lo pren per far son fromatge. Lo vend sus los merchats e garda los sòus per se. Som tots esmalits contra tot e contra tots. Avem chamjat de vaslet sai pas quantben de còps, mas chasque còp quo es parier : prometen miràudia, mas cugen pas li far donar mai de lach a nòstra paubra vacha. Pertant, vos garantisse que passem pas fauta de candidats, capables o pas, per far lo vaslet o lo baile. Passen mai de temps en maniganças per empaichar los autres candidats d’aver la plaça que de se damandar coma far, emb d’autres candidats vaslets de bona volontat, per eissaiar de la sauvar, nòstra paubra vacha.

Los uns disen que quò es la vacha que ne’n es causa : es tròp grassa, minja tròp. Fau mainatjar l’erba. Fau laissar mai de lach au proprietari per l’amor que fai trabalhar los pitits per far son fromatge.  Si fai pus de fromatge, los pitits auran pus de trabalh e pus de sòus. E tant pieg si d’autres pitits n’an ren – son daus fenhants ! – e si i a pus de sòus per paiàr l’escòla o lo medecin. Disen que faudriá trabalhar mai de temps per lo patron e per la vacha, mas sens ren ganhar.

Los autres disen que fau far pàiar lo patron, pus li donar de sòus, e pas l’escoltar quand ditz que las taussas lo van roinar. Los pitits trabalhen tròp e son pas pro pàiats. Vòlen pas auvir parlar d’esfòrç que deurian far si, a proporcion, los que an mai de sòus ne’n dònen mens. Mas benleu que la mòrt de la vacha siriá pieg per ilhs que l’injustícia d’aura.

Malurosament, los mielhs plaçats per aver las plaças de vasle e de baile, son los que fan creire çò que de mai en mai de pitits an enviá de creire : los que son causa de nòstres malurs son los pitits venguts d’autras bòrias ente lurs zebús dònen enquera mens de lach que nòstra vacha. Tracten los autres de tots los noms e disen de las meissonjas a los que las vòlen auvir.

Me que sei pas un patron, mas que ai una bona pension de retirada, daus sòus a la banca, un patrimòni, un o dos quatre-quatre, doas o tres maisons, sabe-ieu que de mai, degun me damanda ren. Pertant, la voldriá plan sauvar, nòstra vacha. Mas vos promete que ne’n ai mon aise de los que se polhen, s’entraupen e s’afinen los uns autres au luòc de prener lurs responsabilitats.

A Javerlhac, lo 4 de setembre de 2025

CHO !

Quò vos dòna pas enviá de virar los talons, ’quela musica de subremerchat ? Pas moien de far vòstras comissions sens estre essaurelhat per quauqua goiata americana que s’esbenzela sus la sòno. Quo es « estressant », coma òm ditz, ’quela votz de chabra sus un tapis de sons musicaus e de bataments ritmics desformats – o ben formats – per l’electronica. Autrament, vos sierven de las chançons de dròllas francesas que marmusen tres o quatre nòtas e que ne’n comprenetz pas las pauraulas de totas faiçons. Las anonças dau naut-parlaire chaulhen enquera mai l’espaci sonòre : « Avetz pas la carta dau magazin ? Quo es gratuit ! ». Òm se damanda coma las paubras caissieras fan per tener lo còp.

La musica commerciala es gaire mai plasenta que las odors boiradas que vos còpen l’alen quand entratz dins ’quilhs endrechs : sentors de legumes e de frucha culhits tròp tòst, que purissen avant de madurar, sentors d’una umnitat ocupada de viure o de subreviure, que peta e que sua, que es coma es, e que ne’n fam tots partida. Quo es òrre e quò put. Òm se voldriá barrar las aurelhas mai lo nas. Ne’n obludariatz de prener la besunha que eratz vengut ’chaptar !

La musica comerciala braulha la musica que juega per me tot sol au fons de me. Es una violència, un bolegadis dins mon espaci sonòre, una rompedura dins lo chaminament de mon eime. Dins una jardinariá, m’eimpaicha de raibar daus legumes que aurai pas lo coratge de far venir, dins los magasins de bricolatge, de totas las reparacions e tots los melhoraments que aurai pas lo temps de far dins ma maison. Me sente atacat, barrat en me-mesma, tundit, preste a me defendre. La musica de naut-parlaire tua las conversacions. Quand crose quauqu’un que coneisse, me fòrce per li adreçar la paraula.

Si setz coma me, que ai lo temps d’anar far mas comissions au merchat, auretz lo plaser de vos permenar e de parlar tranquillament emb los merchands e los vesins, de trobar una merchandiá locala, frescha, pas tròp chara e de bona qualitat, de despensar daus sòus que faran viure de la gent dau país e que ’niran pas engraissar los investisseires estrangiers. E auretz pas las aurelhas tan chaulhadas.

Malurosament, tròben lo moien de vos assomar emb lur musica d’« animacion » dins las quitas feiras e brocantas. Non, dirai ren de çò que nos fan endurar per Nadau. Lo comerci pòt pas far sens musica. Vos sec dins los quites chiadors d’autorota. A l’auberja, òm s’auva pus minjar. Diriatz que los vilauds vòlen a tota fòrça escartar los bruchs de lur environament, quitament los de la natura. An daus escoltadors dins las aurelhas, per marchar, fugir, viatjar, pertot e a tot moment. Si avetz lo malur de passar quauque temps sus un liech d’ospitau, e que vòstre vesin de chambra ’visa la television-pobela, setz plan de planher ; vos taina plan de vos tirar d’aquí, mas quò vos fai pas garir pus viste !

Podetz pas ’visar una emission d’istòria o d’arqueologia plan interessanta sus ARTE – si pòde, evite la reclama – sens endurar daus bruchs electronics sovent sens rapòrt emb lo contengut, mas que olhen e confisquen tot l’espaci sonòre. Sus daus imatges subrebeus d’una ribiera de Corsega, se cresen oblijats de conhar una compausicion electronica que voldriá joslinhar l’excitacion de la davalada en canoa, sens jamai nos laissar auvir lo bruchs apasimants de l’aiga que sauta e que dança sus los rochiers. Non, los vilauds consomators de natura auven pas la musica de la terra e de l’aiga. Mai enquera, son daus doç poetas a costat  daus gropes que fan de las « surtidas natura » (sic) a tota bomba emb daus quads que petaronen sus los braves pitits chamins de nòstra comuna. A Marennes e La Tremblada, ente sei ’questes jorns, las mòtos de la mar, que fenden l’aiga e trauquen las aurelhas, son una autra violéncia sonòra per tuar la musica de las ersas e dau vent sus la plaja.

Ma musica es una musica suauva, clara, un corrent tranquille que nonmas la dolor pòt ’restar. Es pas trista, sens pertant estre joiosa. S’acòrda emb las aigas, las terras, los bòscs e la linga occitana. Es a pena esberchada per los bruchs de las activitats umanas : tronçoneurzas, tractors, mestiveurzas, avions. Es richa de chants d’auseus, de vonvons d’insectes, d’aers de chançons, d’operas e de musica instrumentala. S’acòrda emb las personas que viven la mesma experiéncia que me dins los concerts. Es la musica de l’eime dins lo còrs, que a pas coneissença de sa quita existéncia, la musica dau bonur de viure que ausa pas dire son nom. Cho ! La musica dau silenci !

A Marennes, lo 20 de julhet de 2025

Quauques mots paisans de quante era pitit

Banas, morrilhons, ju, julhas,

Brabant, rejas, semen, balharc,

Tauvera, romdres e rochiers,

Agulhada, cassons, chaucidas.

Charamat, plunhon, trau, jabletas,

Barja, boiriu, paus e ranchiers,

Tassalh, timon e chambariera,

Charreg de fen, dalh e coadier.

Pinambors, bren, bacada, chaudiera,

Chabeças, puat, bòtja, lavador,

Bac, sanaire, budeus e bodins,

Genitòris, codena, pedoira.

Estable, femorier, jalinier,

Mara, coderc e barradis,

Aiguiera, coada, selha, chiador,

Pouvera, gaulha, meitadier.

A Javerlhac, lo 17 de julhet de 2025

Non, fau pas importar daus Estats-Units çò que trobaram dins nòstras sietas. Mas zo fau pas mai produir chas nos emb las mesmas metòdas de cultura. Daus agricultors damanden de las « derogacions », vòlen « una deregulacion » per « resistir a la concurréncia », çò-disen, o ben aitot : « per nurir tot lo monde ». Si nòstres agicultors fan venir sus lurs terras e dins lurs elevatges la mesma salopariá que los autres, perque voldriam-nos la ’chaptar e la paiar pus  char ?

Trump vòu a tota fòrça nos far minjar de la vianda clafida d’ormònase d’antibiotics e daus polets que an bonhat dins l’aiga de Javel, que la venda n’es defenduda en Euròpa. Autrament, faudrá paiar sos drechs de doana après lo 9 de julhet. Nos vòu nos far ‘chaptar la vianda de ’quel elevatge au Texas, que se’n parla dins un article dau National Geographic. Vint mila vachas i son barradas dins de las condicions espaurissablas. Quand damanden au proprietari si es pas geinat per la pudentor, respond : « I smell money ». Aima l’odor daus sòus, ’quel òme.

Lo comissari european charjat de negociar un acòrd emb los Estats-Units, l’Eslovac Maroš Šefčovič, siriá preste a far de las concessions. Si ne’n fam pas, paiaram pus char nòstres telefonets e nòstres ordinators. Nòstre vin de Bordeus e nòstre champanha se vendran pus, mai las automobilas de l’industria alemanda. Falhidas, usinas barradas, milions de chaumaires… La roina, si volem pas minjar de çò que vòle dire, de la merda made in USA. Trump nos tòrç lo braç, nos pren en ostatge… las metafòras manquen pas. Mas coneissent Trump coma lo coneissem, vaudriá mielhs li far comprener que lo laissaram pas far a son idéia. Šefčovič disset un pauc pus tard que l’Euròpa aviá pas prevut de chamjar sas reglas de seguretat alimentària. De segre.

En bona logica economica –la daus merchats !– òm pòt pas d’un costat far paiar daus drechs sus un produch estrangier, enquera mens ne’n defendre l’importacion, mai s’estonar si los autres fan parier de l’autre costat… Perqué refusariam lur vianda e voldriam que ’chaptessan nòstre vin e nòstre conhac ?  

Prumierament per la rason plan simpla que ne’n avem pas mestier de lur vianda de meschanta qualitat. Ne’n sobrem en Euròpa. L’autra rason es que, mens chara o pas, faudriá despensar de l’energia per li far traversar las mars e los continents, una pollucion de mai que podem plan parcir. (Aüei, fai 40° a l’ombra a Javerlhac). Avem quitament pas mestier de ’quilhs produchs que an fait lo torn de la Terra ;  i a  ben a París daus restaurants japonés ente fan daus plats japonés emb de la besunha venguda daus alentorns ! (1).

Lo jornalista american Alexander Hurst, que escris per The Guardian e demòra en França, nos ditz franchament : « Cresetz-me, lo minjar daus Americans es la darniera chausa que fai mestier a l’Euròpa » (2). Sap de qué parla, se que s’es elevat dau costat de Cleveland, dins Ohio. Veiquí quauques exemples de la besunha que la gent de son país cónhen dins lur ventre en mai de las ormònas. Lo « siròp de bigarroelh de nauta tenor de fructòsa » (fructose corn syrup) es mes dins quasiment tot çò que mingen, dins los quites repas daus dròlles a l’escòla. La margarina remplaça lo burre ; e lo sucre, lo sucre… lo sucre vai pertot, dins la quita pizza. La besunha « vegetariana » es mai « transformada » que tot lo resta… E pòden pas comptar sus una « Administracion de l’Alimentacion e daus Remèdis » (Food and Drug Administration) atacada per Trump, e que perd sas capacitats de regulacion e de contròlle !

Lo jornalista nos descris los legumes de son país, plan gròs e impecables de pareissença, mas tractats e tornats tractar, sens sabor e gaire jauvents. Los Americans que venen en França son estonats de trobar dau burre de ’quela qualitat e de descrubir la sabor vertadiera daus prossecs e de las fresas. (Lur diram pas çò que sabem tots : que aquí aitot los coquins pòden vos vendre de la besunha de paubra qualitat). E si demòren un pauc mai de temps, vesen tota la varietat de la produccion, una diversitat que devem pas laissar perdre. Çò que se minja es un afar vertadierament identitari.

Benleu que som pas « coërents » de damandar lo proteccionisme alimentàri d’un costat, mai los avantatges de la mondializacion de l’autre. Mas fau encoratjar e sostener la produccion locala per l’amor de defendre nòstras entrepresas e nòstres emplecs e de pas tant chaulhar la natura. Podem comprener mai sostener los agricultors que refusen l’importacion de besunha venguda de país ente las reglas de seguretat sanitària son pas tan contrenhentas. Podem comprener lurs grandas dificultats. Mas comprene pas los que vòlen suprimir las reglas. Qui vòu ’chaptar una besunha maujauventa e de paubra qualitat ? E coma comprener la malícia de qauques uns contra los que vòlen defendre nòstra santat ? Son pas enemics daus agricultors, queraque ; que la proteccion de la natura – e de nòstra vita– se pòt pas far sens ilhs. Òc-es, nòstres agricultors son preisoniers d’un sistema que ne’n son las prumieras victimas.

Comprene enquera mens los elegits que vòten las « derogacions » de quò-’quí o de quò-lai, las autorizacions de la poison agro-chimica per de las periòdas limitadas que ’chaben jamai. Cresen benleu o vòlen creire e nos far creire los rapòrts « scientifics » de l’industria. Permeten lo banditisme environamentau. « I smell money », coma ditz l’autre. Pertant respiren lo mesma aer, beven la mesma aiga que los autres, e lurs dròlles mingen pas tots de la besunha biò dins las cantinas de lurs escòlas privadas. Son pertant pas sus una autra planeta, los milions d’estres umans que malevien dins la miséria alimentària e sanitària. Òm se damanda ente es la diferença entre l’ideologia de la cupiditat e la bestiariá, o si aimatz mai, entre la bestiariá e la perversitat.

A Javerlhac, lo 30 dau mes de junh 2025

(1) Veire l’article mencionat çai-dejos.

(2) I grew up on American food. Trust me, it’s the last thing Europe needs. Alexander Hurst,

The Guardian, Fri 20 Jun 2025

RIMA LEUGIERA

’belha

Linga de miau, coá de fisson,

           L’una jauventa, l’autra non.

bomba (far la bomba) (1)

Los reis de guerra fan la bomba,

           Lo ceu sus las testas tomba,

La gent fugen, creben de fam,

Quoras los tuaires tombaran ?

bòsc  

Brochilhons, còças còus copats,

           Machinas dins los bòscs roinats.

Burgon (2)

Cacau colat e amburgons

Fan frotjar ventres e tetons.

climat

Lo glacier fond e la mar monta,

L’isla es nejada e l’aiga emporta

La gent, las maisons, mai lo pont,

Mas la sechiera a tarit la font.

coteu

Long, dur, ponchut, bien afilat…

Freg. Plan freg.

mar

Lo fons de la mar es rasclat,

Balenas, daufins, venen sords,

E lo plastic a tot chaulhat.

Prejatz per nòstres peschadors.

molins de vent

Viratz molins, bufa lo vent,

Sens vos veire volem lo corrent.

musica (militara)

Anem, enfans de la bataria ! (3)

Per pas lo nommar

Glorios, messongier, fumelaire,

Plan riche, ausard e raubaire,

Crudeu, racista e fantasios,

Fuck you ! Fuck you ! Fuck you ! Fuck you !

reclana 

Lo solelh ràia mai quò plòu,

Lo bon Diu ten son filhòu…

Lo diable borra sa femna e marida sa filha…

Un afar de familha ! E nautres ? Som convidats ?

reclama (4)

 Reclama dau matin

 Roina la carta de credit,

 Reclama de l’enser

 Fai tuar la radiò emb plaser.

A Javerlhac, lo 16 dau mes de junh 2025

(1) faire bombance

(2) Dins los minjaviste « Burgons (Co)quings ». Burgon es lo chafre de Jan Gorinchas (1811-1895), un « bon » bandit plan conegut dins nòstra partida dau Perigòrd-Lemosin.

(3) L’autor es mon pitit-filh, Timothée, quand aviá tres ans.

(4) Reclana dau matin / Mena l’aiga a plen chamin/ de l’enser…/ mena l’aiga a plaser.