Ai trobat un article de The Guardian que metí de costat antan au mes de novembre e que aviá obludat. Ai pensat que quò podriá interessar los Occitans d’en legir un resumat (resumit).

JALOS DE KNEECAP (1)

Tír gan teanga, tír gan anam : un país sens linga es un país sens anma. (Dire irlandés)

Au mes de novembre 2025, daus representants de las 60 lingas minorizadas d’Euròpa reünits a Barcelona parleren de las consequéncias personalas e socialas de la perda d’una linga e discutiren de coma far per la sauvar. La diversitat ligüistica se pòt comparar a la biodiversitat, es un signe de benaise sociau. Los vielhs se’n van e es plan malaisat de far parlar una linga minorizada aus jòunes dins un monde monolingüe numerizat.

Quò es entau per lo breton, mas lo catalan, au contrari, es l’exemple d’una linga frotjosa. L’imersion dins la linga l’escòla mairala e l’ensenhament a tots los niveus an fait que lo catalan es parlat o compres per mai de 90 dau cent de la populacion en mai de l’espanhòu (castilhan). Malurosament, son nonmas 32 dau cent que an l’abituda de l’empluiar naturalament. De mai en mai de jòunes tròben que lo catalan es pas « cool » e que e es mai un chause culturau que non pas una linga viventa. Los correctors que corrigen las impuretats, los neologismes e los quites dialectalismes dins los mèdias ne’n desgosten d’autres.(2)

La representanta dau frisian, linga dau nòrd dau País Bas pensa que fau acceptar los mots neerlandés o anglés e laissar far la creativitat dau pòble (3). Vòu pas metre sa linga dins un museum.  Si perdem nòstra linga, perdem lo liam emb los ancians, çò-ditz. Quand òm defend de parlar una linga, òm veu mai de gent que suefren de depression e d’autras maladias.

En Irlanda (5,6 milions d’abitants), 1,9 million parlen l’irlandés, mas nonmas 600 000 se’n sierven normalament dins la vita ; los autres parlen anglés. Lo cas dau grope de rap irlandés Kneecap (3) es interessant. ’Quilhs « rapaires»chanten en irlandés, mas quò los geina pas de zo boirar emb de l’anglés. An raviscolat l’irlandés e an fait que la linga es una afirmacion de l’identitat irlandesa en Irlanda dau Nòrd, ente aviá quasiment disparegut. « Lur autenticitat » platz aus jòunes. Mas lo nombre de locutors contunha de baissar en Republica d’Irlanda.

Lo representant dau País de Galas ditz que, quand una populacion es desfavorizada e que los investiments venen pus, la gent que parlen la linga se’n van e la linga se perd. Ineagalitat sociala e inegalitat lingüistica van ensemble.

Lo Basque (Euskara), vieilha linga que ne’n coneissem pas l’origina, fuguet oprimida per Franco, mas coneis aura una brava raviscolada en Espanha mai en França. En Espanha, 90 dau cent daus parents chausissen un ensenhament complet en Euskara per lurs dròlles. La rason es que los Basques se senten una communautat menaçada entre las doas grandas culturas vesinas. « Òm ditz que fau sauvar la linga, mas quò es nautres que som en dangier», çò-ditz un Basque. « E quò es la linga que nos sauvará».

Las lingas minorizadas d’Euròpa son sostengudas per 84 dau cent de la populacion mas an gaire de visibilitat dins los mèdias e sus los malhums ; son marginalazadas. L’exemple de Kneecap mostra que los puristas las deurian laissar segre lur chamin.

Resumat en occitan per Jan-Peire Reidi

A Javerlhac, lo 13 dau mes d’aust de 2026

1. “We’re a bit jealous of Kneecap”: how Europe’s minority tongues are facing the digital future  Stephen Burgen, The Guardian, Wed. 26 Nov. 2025
2. Fau-quò escrir «corregir» o ben «corrijar», «resumir» o ben «resumar», «oprimir» o ben «oprimar» ? Dins nòstra varietat de la linga, son venguts verbes daus prumier grope.
3. Fau pas damandar si pense que a rason ! (Mas benleu me trompe, avetz benleu de las informacions un pauc mai precisas que me sus ’quilhs correctors de la linga catalana.)
4. Kneecap es plan conegut daus jòunes. S’es fait mau veire per las autoritats perque sosten los Palestinians de Gaza. “Kneecap” vòu dire «peira dau janoelh » ; los membres de l’IRA tiravan aus traitres un còp de revòlver dins la peira dau janoelh. Punicion terribla. En preison, los militants d’Irlanda dau Nòrd aprengueren la linga irlandesa (Gaeltacht), que per colhonar apeleren “Jailtacht” (jail = preison), e l’ensenheren au país quand fugueren tornats en libertat.