Lo Chamin de la font, blog occitan de Jean-Pierre Reydy (Jan-Peire Reidi)

02 décembre 2021

DOCTOR FAUCI

 

Anthony Fauci nasquet a Brooklyn (Nuòva Iòrc) la nuech de Nadau de 1940. Sos grands-parents daus dos costats eran immigrats italians. De la guerra, se soven nonmas de la mina trista de sa mair davant una granda fòto de la roinas de Hiroshima en prumiera pagina dau jornau. Òm podiá aver pietat d’estrangiers, fuguessan-t-ilhs oficialament daus enemics. 

Demoravan dessus la farmacia de son pair dins una charriera ente tots se coneissian e ente los goiats e las goiatas podian s’amusar defòra sens dangier. Fuguet un dròlle plan uros. Portava los remèdis en bicicleta, tustava a la pòrta e, quand drubian, vesiá la maladiá sus la chara de la gent. Li donavan 25 cents de recompensa – una fortuna. Pus tard, fasiá lo maçon pendent sas vacanças per paiar sos estudis. Un còp que eran sus un chantier a l’escòla de medicina, dau temps que los autres maçons cassavan la crosta e estiflavan après las infirmieras, volguet parar una espiada dins la biblioteca. Quand lo passeren defòra, emb sas bòtas chaulhadas de ciment, lur disset que, pas pus tard que l’annada d’après, siriá estudiant dins ’quela escòla.

En 1968, se damandet si aviá pas pres una viá sens eissida, de chausir l’immunologia. Quauques grands sabents explicavan que la guerra contra las maladias infecciosas era ganhada e que los antibiotics, los vaccins e la prevencion fasian que faliá far prener d’autres chamins a la rechercha. Bonur per la carriera dau Doctor Fauci, que trabalhava sus las maladias autoimmunas, e malur per l’umanitat, los quites sabents se trompen. En 1981, quò venguet que daus òmes, tots omosexuaus de California, sufrian d’una fòrma rara de pneumonia e d’una tumor que destrusian lo sistema immunitari. Fauci laisset tot per estudiar nonmas ’quela maladiá, sens escoltar los que trobavan béstia de virar l’eschina a una brava carriera per partir en terra inconeguda. Quand quò fuguet lo covid, era un daus mielhs plaçats per comprener e explicar çò que ’ribava.

Lo Doctor Fauci aprenguet la tolerància dins sa familha e a l’escòla. Coma « medecin daus omosexuaus », sufrit indirectament de l’omofobia de la societat americana dins las annadas 80. A totjorn pres la defensa de las victimas de l’injustícia. Enquera aüei, protesta contra lo pretz pas de creire que los Negres e los Ispanics pàien au covid. Pensa que lo VIU (virus de l’immunodeficéncia umana) sirá pas eradicat ; creu que sirá eliminat petit a petit. Benleu que la gent obludaran, coma an obludat la gripa espanhòla que tuet daus millions d’estres umans dins las annadas 1918-1922. Los òmes oblueden.

Lo Doctor Fauci a trabalhat dempuei Reagan coma set presidents americans. Trump e Fauci  eran bons amics. Sap pas perque. Benleu perque eran tots dos de Nuòva Iòrc (sic)… Si voliá gardar son integritat d’òme de sciéncia, Fauci era oblijat de « corrijar » çò que disiá l’autre pendent sa conferéncias de premsa. Inacceptable per Trump. Era chasque còp eslunhat de la television una setmana de temps, puei tornava ; faliá a tota fòrça gardar lo liam emb los Americans. Trump acossava – o ben laissava far – la tropelada d’escurantistas enratjats que  volian l’eisserpelhar. Non, quo era pas de la chaitivetat e dau mespres dau President per la sciéncia, quo era nonmas que, per se, la sciéncia, quò comptava gaire… (Pas parier !) « Una relacion interessanta, complicada… », çò-ditz. Fauci pensa que un scientific es perdut si aima mai se taisar per pas far despiech a quauqu’un.

Fauci pòt pas comprener perque daus millions d’Americans contunhen de refusar la realitat dau covid, de dire que quo es pas un problema, que quo es una colhonada o un meschant torn per afinar los einnocents. La tragedia a beu se passar jos lurs uelhs, la vòlen pas veire. Lo doctor Fauci pensa que la societat americana suefra de « lesions » prigondas que faudrá garir.

Fauci vai sus sos 81 ans. Es un còp de mai conselhier dau president per la santat. Vòu laissar una marca « positiva » dins la societat. Voldriá que, pus tard, la gent dissessan : « Ma fe, era pas mau, ’queu tipe ! »

 

A Javerlhac, lo 1er de decembre de 2021

Sorças : - Extrachs dau libre d’entrevudas dau Doctor Fauci (Dr. Fauci – Expect the Unexpected: Ten Lessons on Truth, Service and the Way Forward)) pareguts dins National Geographic, November 2021, pp 15-19

-       Wikipedia in English

-       The Guardian, Maybe the guy’s a masochist: how Anthony Fauci became a superstar, Fri 10 Sep 2021

 

 

 

Posté par jpreydy à 10:38 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :


19 novembre 2021

CONTENT PAS CONTENT

CONTENT PAS CONTENT

 

Las personas que parlen la linga dempuei tots pitits se damanden pas si las fòrmas que lur venen naturalament son « correctas » o zo son pas. Malurosament, fugueren alfabetizats e comenceren d’escrir en francés, e non pas dins la linga dau país. Quò fai que la gent que fan coma me, que comencen d’escrir en occitan sus lo tard, ne’n son quauques còps a se damandar si an rason de dire : « Sei plan content » si son una femna, « la melhor de totas », « daus mila de gent », e non pas « Sei plan contenta », « la melhora de totas », « daus miliers de gent ».

Content. Camila Chabaneu explica que, dins çò que apela « la vielha linga », lo participi present es invariable en genre. Dòna un exemple : « la jasent », participi present dau verbe « jaser /jaire » pres substantivament. Una jasent es una femna en jasina (la femme en couches o ben l’accouchée,  segon los diccionaris). Quand a tornat prener de la fòrça, « la jasent » ven « la levant », mas lo mot se disiá desjà pus au segle XIX. 

Ne’n coneisse tres de mai, d’exemples. Entre lo vilatges de Nontroneu e Vielh Cirieir, la Font Pudent es una font cuberta ente ai jamai vut degun prener de l’aiga. Lo melhor exemple, e lo pus brave, es benleu lo  proverbi : « Luna chabròla, terra mòla ; luna pendent, terra fendent ». Quand la luna leva sas banas, lo temps es a l’aiga, quand son baissadas, fai un temps de sechiera, o benleu de grand freg. 

Una femna que ditz « Sei content » fai pas de diferéncia entre l’adjectiu que, normalament, se deu acordar, e lo participi present invariable. Mas quò se ditz – o se disiá –dins la comuna de Luçaç, mai la de Sent Peir de Frègia, e probablament dins totplen d’autras. Sabe ben que lo feminin de « content » es « contenta », mas gardarai « ’L’ (ela) es content » totparier.

« Melhor » es lo comparatiu de superioritat e lo superlatif de « bon ». Exemple :

« La sopa de bulit es plan bona, mas la sopa de bodins es melhor. Es la melhor de totas. » « La sopa de salat e la de bodins son las melhors de totas las sopas. »

Damandam a Chabaneu de Nontron, nòstre vielh tonton en lingüistica lemosina, e a son davancier Raynouard, çò que nos pòden dire de « la melhor », « las melhors ».

« Melhor  (meliorem en latin) est resté, par exception, indéclinable, comme dans l’ancienne langue. » ( Grammaire limousine, p 177). Un pauc pus loenh :

« Melhor continue d’être employé comme comparatif de bon, et il est resté invariable au féminin comme (…) au pluriel. » (p. 181)

Un exemple de la linga daus trobadors citat per Raynouard (Lexique roman, p. 182) : 

« Bona domna, meillers de las meillors » 

(Bona dama, melhor que las melhors ; « melher(s) » era lo cas subject).

Un pauc pus loenh, Raynouard escriu : « L’ancien français avait changé OR en EUR, mais cete dernière désinence se conserva longtemps invariable dans les deux genres. Exemple : « A la meilleur du royaume de France ».

 E ben non, « melhor » en plaça de « melhora », coma dins d’autres dialectes, es pas una fauta. E quò data pas d’aüei !

Autre mot invariable : l’adjectiu numerau « mila ». Dins daus exemples coma « dos mila », « tres mila », fai coma « mille » en francés, pren pas la marca dau plurau. Mas dins nòstra varietat lemosina de la linga, lo quite substantiu « mila », dins lo sense de « autorn de mila » o ben « un grand nombre de », « ne sai quant de » (en francés : millier) es invariable. Quo fai que disem « daus mila d’annadas » (des milliers d’années), « daus mila d’estres umans ». « Mila » se ditz *milo [ˈmɪlɔ]. Dins d’autres parlars, trobem daus mots coma « milat », « milier », « milanta » que s’acòrden normalament…

Vesem un còp de mai que devem gran foter lai un biais de dire diferent de la fòrma dominanta, mai que mai si nos ven de nòstres vielhs, avant de saber d’ente pòt venir. Metam-lo de costat en atendent.

A Javerlhac, lo 17 de novembre de 2021

Posté par jpreydy à 11:00 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , ,

26 septembre 2021

DINS QUÒ DAUS VESINS

 

 

Dins los autres parlars occitans, disen « en cò de » o ben « en çò de », que corresponden au a la prepausicion francesa « chez » mas dins nòstre parlar lemosin, avem probablament confondut « cò », que ven dau latin « casa », e lo demonstratiu « ’quò », abreviacion de « aquò ». La pròva ? En francitan, disem : « dans ça des voisins ». « Quò daus vesins » vòu dire : « la proprietat daus vesins », e non pas precisament « ente demòren », que se ditz : « chas los vesins ». Lo sense de « çò que aparten a », « nòstra proprietat », es mai evident dins la locucions sus lo modèle « quò + pronom possessiu » : « quò meu », « quò teu », « quò seu », « quò nòstre », « quò vòstre », « quò lur » (« ça mien »« ça leur »  en francitan). Autre exemple francitan un pauc mai pintoresc : « ça de la vieille Bini »

Exemples auvits dins nòstra comuna :

« Laissa sas vachas pacatjar dins quò nòstre. »

« Autres còps, los que avian pas de bòscs ’massavan lo boesc mòrt dins quò daus autres. »

« An passat dins quò meu per surtir lur boesc de braça. » (sur ma propriété)

« Chas nos » es sovent mai intime que « dins quò nòstre ». Mas la fòrma « chas nos » (chas tu/te, chas vos, chas los vesins »…) es pas totjorn un complement de luòc ; pòt estre subject dau verbe emb lo sense de « la collectivitat de la gent que viven dins nòstra maison, que trabalhen, mingen ensemble e que ne’n fau partida » o ben « quauques elements que representen ’quela collectivitat ». Sierv sovent dins lo monde agricòla :

« Chas nos son a far l’ensilatge dau bigarroelh. »

« Sei ben en retraita, mas chas nos an enquera besonh de me per lur aidar. »

Pareis que, dins las Charantas, disen correntament : « Chez Untel sont venus nous voir », mas sabe pas si quo es acceptat per l’Academia.

« Chas nos, … » a l’iniciala (Chez nous,…), segut d’una pausa o d’una virgula, es complement de luòc. Se ditz mai que mai quand òm es lonh de son país o de sa familha.

Comparar :

« Chas nos, la gent vendenhen gaire avant lo 15 setembre. » (Dins mon país)

« Beve enquera un pauc de vin a taula, mas chas nos ne’n beven pus. » (Sei tot sol a ne’n beure.)

« Chas nos ne’n beven pus »… Zo saubriá pas revirar au pus près en francés « estandard », « correcte ». « Chez nous n’en boivent plus » ? « Chez nous, nous n’en buvons plus » vòu pas dire la mesma chausa. Avez una idéia ? Benleu : « à la maison, je suis le seul à en boire ».

 

A Javerlhac, lo 26 de setembre de 2021

Posté par jpreydy à 16:25 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : ,

10 septembre 2021

RETORNS

 

Coneisse gaire de vielhs paisans aüei en retirada que rencuren lo trabalh d’avant los tractors e las mestivuerzas-batuerzas, quante liavan las vachas per bladar emb lo brabant, fauchavan au dalh e mestivavan a la faucilha. Pertant, saben plan las dificultats de lurs filhs e pitits-filhs venguts « agricultors » : lo lach e la vianda que se venden pas o tres còps ren, la sechiera, los emprunts que fau remborsar…

Nautres aimem mai nos rapelar los bons moments de la vita dins nòstra jounessa. Las vielhas batuerzas que fan virar per los toristas au mes d’aust nos fan pensar a las batasons de dins lo temps, las colhonadas, las chançons, los bons repas. Obludem la pouvera que picava los cròs de nas e lo gorjareu, lo vin que beviam tots dins lo mesma gobelet per la far colar, las espinas de romdres e de chaucidas, lo trabalh de forçat. « Es totjorn brave, lo temps passat… », coma ditz la chançon.

Los sovenirs tòrnen. Auvem enquera lo farralhadis las chadenas dins las creschas dau temps que la machina virava davant lo portau de la granja… O  ben quand destachavan las vachas una après l’autra per las menar dins los prats. La china que seguiá. Los vielhs tramalhs que vesem enquera dins quauques vilatges nos rapelen benleu la sentor aspra de la còrna cramada daus buòus que menavam farrar au mareschau. Quand tornavan dau prat, era plan bona la cosina de las femnas : l’enmatin per disnar la sopa bulhenta fricassada dins la marmita, l’enser per lo sopar las sòbras de farcit que friulavan dins la paela. L’ivern, quand ’ribava de l’escòla, esperava las dauradas de pan trempat dins daus uoùs, que ma mémé fasiá cueire coma una moleta e sucrava coma una crespa… 

Avem tots besonh de sentir la permanéncia d’un passat en partida imaginari. Sabem que l’ancian temps tornará pas, mas es pas totjorn desplasenta la piunada de còr de la nostalgia quand òm es ad una epòca e dins un país ente òm pòt viure sens se tròp crebar au trabalh. 

Autrament, lo bonur de sentir la permanéncia dins lo chamjament pòt venir de quauques signes rassegurants de la natura. A ! la jòia de veire gruas anonçar lo començament e la fin de la meschanta sason (« Quitatz los chapelons, prenetz los mantelons », o ben lo contrari), lo cocut que tòrna au mes de març, o de preferéncia au mes d’abriu (« Quand lo cocut ven tot nud, mena mai de palha que de grun »), las irondelas au mes de mai… ! Las prumieras flors sus los pruniers e los ciriers, las prumieras maussas, la prumiera tomata dins lo vargier per lo quatòrze de julhet, los rasims, las chastanhas, los cacaus, los champanhòus… Lo temps passa, mas tot tòrna dins la natura e som enquera en vita. Endueinan benleu (Siram-nos ’quí ?), endueinan segur, tot tornará. O benleu pas. 

En partida, benleu. Fai gaire d’annadas, la natura era benleu pas totjorn reguliera, pas totjorn generosa, mas aura m’eivis que nos fai mai d’infidelitats qu’autres còps. Ujan, ai ’gut tòst fait de peschar mos bornats : pas un grama de miau. Au mes d’abriu, quò gelet los aubres fruchiers. Au mes de mai, las ’belhas pogueren pas trabalhar quand los los acàcias e los telhoùs eissaiavan de flurir. Mingeren çò que avian ’massat avant la gelada. Pleviá e fasiá freg. Parier au mes de junh quand los chastenhs eran en flors. A la fin dau mes de mai, totparier, avian trobat una jornada de brave temps per eissamar. Las ’belhas se gòrgen totjorn de miau avant de partir ; quò fai que un eissam que lo ’belhaire pòt pas ’trapar es pas un bon afar. Annada sens miau. Despuei benleu 40 ans que ai de las ’belhas, z’aviá pus vut. Pense aus ’belhaires que quo es lur ganha-pan, aus jòunes nonmas installats que an empruntat...

Coma mas ’belhas faran-t-elas per passar l’ivern ? Espere que van enquera trobar de las flors de luserna (si los agricultors li laissen lo temps de flurir) e la liedre au mes d’octòbre. A la fin dau mes de feurier, si fai pas tròp meschant, ’massaran benleu un pauc de pollène sus los minons de nosilhiers. Normalament, ai pas mestier de las nurir, mas l’ivern que ven…

La natura es malauda, plan malauda... Es malauda de parasites noveus, de plantas estrangieras e de maladias inconegudas. Sens zo far exprès, un agricultor d’un autre vilatge a semnat aquí de l’ambroisia, una planta plan allergizanta. Es benleu venguda dins de la palha ’chaptada dins un país que ne’n es enfecit. Faran plan malaisat per la far partir. Los quites rampalms creben ; quò s’aviá pus vut de los tractar per los sauvar de la pirala. I a pas enquera de remèdi per lo noveu virus ToBRFV (Tomato brown rugose fruit virus) que ’bisma las tomatas e fai crebar los pès pieg que la brima. Ujan, las tomatas sòbren pas dins los vargiers emperaquí. E mos onhons – los que an pas purit sus plaça – se garden pas. Paubra annada, si n’es que los peseus, las mongetas e las pompiras an bien vengut.

Antan, en ’questa sason, los burgauds asiatics ’restavan pas de ’trapar las ’belhas quante tornavan au bornat ; un seguiá l’autre. Aura, ne’n vese pas. Es-quò perque ’trapí mai de trenta mairs dins de las trapelas per burgauds au printemps ? Cresiam pertant que ne’n seriam jamai desbarrassats, de ’quela salopariá de burgauds. Vesem que los quites chamjaments venguts permanents zo son pas. Lo burgaud asiatic es un predator d’autres insectes. Los insectes son tuats per l’agrochimia. Es finançada per daus investiments enòrmes. Pas tant d’insectes, pas tant de burgauds. Pas tant de pitits auseus. Pas tant de cocuts e d’irondelas. Pas tant de…

E l’estre uman, lo subrepredator, fará-t-eu coma lo burgaud, si los insectes son pus ’quí per espandre lo pollène de las plantas ? Si quò deu ’ribar, si la natura ’resta de nos tornar nòstre viure tots los ans, nos borraram pus per las mesmas rasons qu’aüei e trobaram que era plan brave, lo temps passat.

 

A Javerlhac, lo 8 de setembre de 2021

Posté par jpreydy à 12:26 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , , ,

29 juillet 2021

CHAMIN DAUS TROBADORS

 

            D 93 

MARUELH                21

RABAIRAC               45

BERBEZILH              67

   BLÀIA                  137

 

Au mes de junh de 1940 daus milions de Francés dau nòrd fugiren davant l’armada alemanda. Partian coma podian sus las rotas dau Miegjorn e fasian segre çò que podian. Los Stukas bombardavan los refugiats sus las grandas rotas ; la gent passeren per las pitas rotas. Au vilatge dau Grand Gilon, sus la Despartamentala 93 que ven de Javerlhac e que prenem per anar a Maruelh, Rabairac e Brageirac, las autos, los camions e los autobus esperavan lo temps de laissar los buòus cular quauque charreg de fen dins una granja. Lo paubre monde assedrats, alacats, abracats, cuberts de pòuvera, volian de l’aiga. Quand los Grand Gilons lur damandavan ente anavan, respondian que sabian pas. 

Lo vilatge aviá benleu pus vut passar tant de gent dempuei lo temps, au segle d’avant las automobilas, que los rotliers ’restavan lurs atalatges davant la maison que teniá auberja. ’Quilhs òmes gaire delicats, que portavan belosas, chapeus negres e suchas farradas, trobavan totjorn una marmita de mongetas au chaud dins lo potatgier. Demoravan lo temps de minjar la sopa e de far chabròu, de ’massar una bona sietada de mongetas, mai daus còps de pissar jos la taula sus la terra batuda e de far dau masant, pareis. Non, los refugiats de junh ’40 avian pas idéia de far entau.

Fau imaginar l’escrivan Louis Aragon e çò que demorava de sa division, 20 dau cent daus òmes entrats en Belgica, sus ’quela rota blancha, au mitan d’una umanitat espaurida, gasta e demoralizada dins la pòuvera e la chalor, e daus sodards que seguian daus òrdres venguts sabian pas d’ente. Los Javerlhacs conten que Aragon e sos camaradas demoreren quauque temps dins lo borg ; mas veiretz pas de placa per marcar ente durmit lo poeta, perque los istorians locaus an pas trobat la maison. Quò nos fai plaser de creire que lo poema Les Yeux d’Elsa fuguet començat a Javerlhac, benleu dins los prats a l’ombra daus papulons au bòrd dau Bandiat…

’Ribat a Rabairac au mitan d’un desòrdre pas de creire, lo poeta anet a la biblioteca, benleu per obludar lo treblum. ’Lai descrubit una miràudia : Arnaut Daniel (1150 ?-1220 ?). Fuguet esblausit per nòstre trobador, son « trobar clus », la compausicion novela tan sabenta de sa sestina (sextine), una varietat estonanta de fòrmas poeticas per chantar « la fin’amor ». « Mestre Arnaut », coma ditz Aragon, lo trobador fuguet celebrat per Dante en linga occitana dins la Divina comediá : « Ieu sei Arnaut que plor e vau cantan… ». Arnaut Daniel, lo « melhor faure dau parlar mairau », lo poeta que chaçava « la lebre emb lo buòu » e nodava « contra suberna »… ’Questa jornada, lo 25 de junh de 1940, fuguet per Aragon coma una surtida de l’infern : 

                                « Et là fut notre issue pour revoir les étoiles »

Veguet dins l’òbra d’Arnaut Daniel la font la poesia de Dante e Petrarca, una font poetica  nascuda « en França » dins la seconda meitat dau segle XII, que sas fòrmas e sos temas, après l’Italia, crubiren tota l’Euròpa[1]. Trobet dins ’quela glòria trobadorenca una rason d’esperar, de se batre per la « França eternala », veguet los « uelhs d’Elsa » que, quand « l’univers se romp », lusissian dessus la mar[2]

Aüei, beucòp d’Occitans contunhen de pensar que la cultura occitana fai partida de la cultura de França e son reconeissents au grand poeta francés per son omenatge a nòstra literatura d’òc, mas coneissem tots plan mai qu’Aragon son especificitat occitana.

Per anar a Rabairac, passem per lo país d’Arnaut de Maruelh (1170-1200) :

« Arnaut de Maruelh si fo de l’evescat de Peiregòrd, d’un castel que a nom Maruelh… s’enamoret [d’una] comtessa… fasiá cançons [d’ela], mas non las ausava dire ad ela ... disiá qu’un autre las fasiá. »[3] Arnaut, si gente e « avinens », benleu lo trobador que chantet lo mielhs l’amor aprep Bernat de Ventadorn :

« Ja non serai vencuts ni recresents

de vos amar, sia’m sens o folors. »[4]

(Je ne serai jamais las ni ne cesserai jamais de vous aimer, que cela soit sagesse ou folie de ma part. » Revirada de Joan Ros).

En partant de Maruelh, passaram per Vilabòsc e Blanzac per anar a Berbezilh, aüei Barbezieux, en Charanta. Lo trobador Rigaut de Berbezilh, mens conegut que los autres, i nasquet, benleu en 1163, au temps que sa vila parlava occitan :

Atressi con orifant

Que quant chai non’s pot levar 

[…] Ben sai qu’Amors es tan granz

Que leu mi pot perdonar

S’ieu failli per sobramar… [5]

(Coma l’elefant / que quand tomba se pot pas levar… Sabe plan qu’Amor es tan granda / Que leu me pòt perdonar / Si fau la fauta de tròp aimar).

Pus loenh, Blàia sus la Gironda. Jaufre Rudel, lo trobador de « l’amor de lonh », i nasquet a la debuta dau segle XII. Aimet de la comtessa de Trípol, en Siria actuala, que aviá jamai vuda :

Lanquan li jorn son lonc e mai

M’es bels dos chanz d’auzelhs de lonh

E quan me sui partitz de lai

Remembra’m d’un’ amor de lonh [6]

(Quand los jorns son longs au mes de mai / M’es doç lo chant daus auseus de loenh / E quand sei partit de lai / Me sovene d’una amor de loenh.)

 

IMG_2026

Antan, quand quò venguet per far « l’adressatge », quauques Javerlhacs, pas forçadament daus « neo-ruraus », volgueren donar a nòstres chamins e nòstras charrieras daus noms de chantaraires dau comerci. Damandí de nommar la D 93 « Route des Troubadours », una espécia de chantaires un pauc diferents. Mas me disseren que lo nom « Route de Mareuil » era dejà atribuit oficialament dempuei de las annadas. Tant pieg ; dau mens, la gent faran pus aisat per trobar lur chamin si an pas lo GPS. Totparier, a la mairariá, pensavan coma me que faliá gardar lo mai possible çò que fai l’identitat geografica, istorica, lingüistica, daus luòcs e la sabor de lurs noms. La secretària me faguet veire son trabalh plan rigoros e documentat. Quò fai que, la setmana passada, quante tornerem de vaçanças, aguerem la bona surpresa de trobar daus paneus : « Chemin du Grand Lac »« Route de Pierre Virande »« Route des Plantoliers »

Lo lac : un cròs d’aiga durmenta surtida de terra, element toponimic originau de nòstre país calcari e argilos en Dordonha e en Charanta occitana.

Peira Viranda. Chas nos contavan la legenda, que ai desjà escricha, de ’queu gròs rochier coijat dins ’quilhs fons au mitan daus bòscs darreir nòstra maison. Per l’amor d’assuausar sas dolors, la vielha peira, que se voliá far virar d’eschina, disset : « Que me virará / Un tresaur trobará ». Mas los òmes que la vireren fugueren plan afinats quand lur recompensa fuguet nonmas ’quelas paraulas de solatjament : « De me doliá-ieu ! », quò fai dau ben…

Rota daus Plantoliers. Plantolier : vielh mot occitan conegut de Mistral dins Lou Trésor dóu Felibrige. La rota passa per los plantadis de pitits pinhiers que siran copats o ’rachats au mes de decembre e que portaran un pauc de jòia dins las maisons per Nadau. Vai a las « Pépinières D. » de Jaumelieras, ente fan venir los plants que ’chaptaretz sus los merchats e dins las jardinarias per vòstres vargiers.

Si l’adressatge es pas enquera fait dins vòstra comuna, prenetz de la grana… daus plantoliers !

 

A Javerlhac, lo 27 de julhet de 2021



[1] Aragon – « La leçon de Ribérac [1] ou l’Europe française Article paru dans Fontaine [2], n°14, juin 1941( sus lo siti renemerle.com)

[2] Il advint qu’un beau soir l’univers se brisa / Sur des récifs que des naufrageurs enflammèrent / Moi je voyais briller au-dessus de la mer / Les yeux d’Elsa les yeux d’Elsa les yeux d’Elsa

[3] citat dins Les Troubadours périgourdins de L’Ensemble Tre Fontane e Jean Roux

[4]  id. p. 14

[5]  Las òbras de Rigaut de Berbezilh son sus lo siti trobar.org

[6]  revirat en anglés dins An Anthology of Occitan Literature, edited by James Thomas, mai sus lo siti trobar.org, emb la musica.

Posté par jpreydy à 14:45 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , , ,


21 juillet 2021

LAS SARDINAS EN BARRIU

 

 

Capture d’écran 2021-07-22 à 08

S’es vut que los espiciers vendian de las sardinas « en barriu », de las sardinas que eran de’n prumier saladas e apiladas dins daus barricons per las femnas daus peschadors de Bretanha. Los vielhs los an pas obludats ’quilhs cercles de sardinas rosselardas dins una caissa ronda pausada contra lo mur sus lo trepador : un solelh de sardinas. Era-quò que las volian far sechar defòra, o ben que pudian tròp per las laissar dins la botica ? Quauquas lingas de pelha disian que lur sabor lur veniá dau chins que levavan la pauta dessus.

Se’n vendiá a Nontron, a l’espiçariá Bonafont, que avem plan coneguda. Quo es ’lai que, un còp, ma defunta granda-mair damandet per ’chaptar « des moncles ». La dròlla de l’espiçariá comprenguet pas. Voliá benleu dire « des moules » ? E ! La Joannà coneissiá plan la diferéncia entre « un monle », una fòrma per lo fromatge, e ’quilhs braves moncles lusents, plan sanciers, venguts dau bòrd de la mar ! La dròlla disset que ne’n avian pas. « Si-es ben, ne’n avetz ! Los vese ben, son ’quí, darreir vos ! Donatz-me’n tres liuras ! » 

Crese ben que ma paubra granda-mair i pauset pus los pès, dins ’quela botica, talament aguet onta. I aviá pertant pas de rason que una persona de son atge, que parlava sa linga dins son país, se trobés béstia davant una goiata pas tròp fina que parlava nonmas francés !

Per tornar a las sardinas en barriu, se minjavan grilhadas emb de l’eschalòta e un fiu d’òli e de vinagre. Mai benleu quauquas pompiras bulidas per adocesir lur gost fòrt e salat que lo diable ! Fai quauquas annadas, l’espicier dau pitit subremerchat de Javerlhac aguet l’idéia de ne’n tornar vendre. Sus lo còp, tots los Javerlhacs ne’n volgueren, que quò lur rapelava « las bonas sabors de dins lo temps ». Mas vos promete que i torneren pas, e que l’espicier las poguet pas ’chabar de vendre, sas sardinas. Crese ben que, en granda partida, aneren uflar e perfumar de lur odor sui generis los pilòts de borrilh dins las pobelas de la comuna !

Aura que passem pas fauta de bona besunha frescha de la mar, las sardinas en barriu nos farian gorgetar, mas nòstres ancians las minjavan de gost. Lur còrs de païsans aviá benleu besoenh d’iòde e de çò que ’pelen los omega-3. Quò a benleu fait que nautres aimem enquera las sabors fòrtas, coma una bona salada de pompiras e d’arencs fumats marinats dins l’òli emb daus onhons.

Los moncles… Aquí, dins lo país de ma femna ente som en vacanças, quo es la sason daus moncles,  ’quilhs bons moncles « de bouchot » que fròtgen dins la mar sus daus grands paus de chaisne o de chastenh. Plan melhors que los gròs moncles d’Olanda que fan venir dins los « polders ». Fins, saboros, una miràudia, ’quilhs moncles ! Farian enviá ad un malaude, coma òm ditz ! Ren de melhor que los moncles mariniers emb dau vin blanc e daus onhons. O ben daus moncles que avetz fait drubir dins un faitot, que avetz dòstat lo test de dessus e fait fricassar dins la paela emb de la mija de pan, de las lissas e dau persilh, coma las cagolhas. O ben una salada de moncles surtits de lurs tests dins daus ris e de la maionesa.

De segur, me plànhe pas de la taula de la gent d’aquí ; mas per un còp, tròbe que fan coma los Anglés : prenen la bona besunha e tròben moien de ne’n far quauqua ren d’imminjable ! Fan çò que ’pelen « une éclade de moules ». (Lo mot « éclade » pòrta benleu la marca d’un substrat occitan de Santonja ; me damande si es pas parent de « usclar », verbe transitiu que vòu dire bruslar, flambar en occitan.) Campen lurs moncles los uns contra los autres sus una pòst o ben una placa de tòla, mai que mai emb la poncha en naut. Los crueben de ’gulhas de pinhiers e ’luemen lo fuòc. D’es-quò brave, ’queu fuòc que flamba e ’quilhs toristas autorn que prenen de las fotòs ! Zo tròben « très convivial », plan convivent ! Mas, quand auran ’chabat de tuar lo fuòc e boissat las cendres, lo bon jus daus moncles aurá riulat terra, e quò vos fará plan despiech de veire se perdre lo melhor. Vos garantisse que ne’n minjaretz vòstre aise de cendres e de brijons de charbon, e que faudrá pas rencurar lo vin blanc per zo far colar, mai lo papier per vos eissujar las mans !

Me dòbte que lur « esclada de moncles » ven dau temps que los trabalhadors dau bòrd de mar ’trapavan çò que avian jos la man e se fasian per minjar au pus viste. Avian trobat ’queu biais de far cueire los moncles gaire delicat mas plan comòde que, aura, es tornat a la mòda. Au país de Nontron, veiretz de las afichas per de las serenadas « pommes-de-terre à la chaudière », en sovenir dau temps que fasian cueire la bacada daus pòrcs dins la chaudiera e que ne’n tiravan quauqua pompira per la minjar sens sau enquera bulhenta. En Charanta occitana, anoncen de las « soirées mijhot » benleu sens saber que, ente son, « le mijhot » se ditz « lo mijat ». Es fait d’eschalons de pan bonhats dins dau vin roge sucrat mai o mens nejat dins l’aiga frescha. Ma fe, si quò lur ditz, lurs pompiras de pòrcs e lur mijat, grand ben lur fase ! Mas ai paur que ne’n fasan coma los Javerlhacs de lurs sardinas en barriu.

Quò vendrá que las jòunas generacions faran de la linga occitana coma nautres dau minjar de dins lo temps. Quauques còps una chausa tornará a la mòda dins un contexte sociau, economic, environamentau e tecnologic diferent e, d’autres còps, la gent l’aimaran mai laissar perdre. Podem pas preveire çò que los jòunes gardaran e faran frotjar, çò que mabolharan e çò que laissaran de costat. Vòle creire que trobaran çò que lur fará mestier, que zo saubran far servir dau mielhs e, quitament, zo melhoraran. Mas sei segur d’una chausa plan simpla : lur ne’n devem laissar lo mai possible, de bona besunha, per la cosina de deman, una cosina que ’dobaran a lur mòda.

 

A Marennes, lo 19 de julhet de 2021

 

Posté par jpreydy à 22:24 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , ,

11 juillet 2021

VENIR

 

« Venir » es un verbe comun de las lingas latinas e, naturalament, lo trobem empluiat dins beucòp de situacions identicas en francés e en occitan. Mas l’occitan a de mai daus emplecs idiomatics de « venir » que lo francés coneis pas, o gaire.

Prumiera originalitat. Sabem desjà que, en lemosin, l’imperatiu de « venir » a la seconda persona dau singular es « Vaque » (« Vaque veire ! » : Viens voir !). 

 

VENIR VIELH

« Devenir » se ditz gaire nonmas per parlar de la destinada de quauqu’un :

« Que van-t-ilhs devenir ? ». Autrament quo es mai que mai « venir + adjectiu » que indica lo passatge d’un estat ad un autre. 

Per exemple emb los adjectius de color…

« La fuelhas venen rossas e rojas au mes d’octòbre. » (deviennent jaunes ; jaunissent)

« Venguet blanc coma un linçòu » (devint tout pâle ; pâlit)

…o ben las caracteristicas d’una persona :

« Fai pas bon venir vielh, ma paubra ! E vielh n’i ven pas qui vòu ! » (vieillir) « Venir a cent ans », quo es venir vielh !

« Venguet magre coma un jau que a trenta polas a contentar. » (maigrit)

« Lo president fuguet si aimable e li parlet si bonablament que P. venguet pus ardich. » (s’enhardit)

« La paubra femna cuget venir fòla quand son òme la laisset. »

« ’Quilhs goiats me fan venir einnocent ! » (me rendent idiot ; me font perdre la tête)

« Venir chèvre » , autre occitanisme, s’auva quitament dins lo nòrd !

Vesem aquí que « far venir + adjectiu » pòt correspondre au francés « rendre », verbe causatiu : far venir fòu, far venir chaitiu (rendre fou, méchant…)« Rendre malade » se ditz simplament « far malaude ».

… o ben d’autres exemples :

Au mes de feurier, quò se coneis que los jorns venen pus longs. (allongent)

« Venir a ren » se ditz, per exemple, de quauqua ren que avetz semnat, que fròtja mau, que malèvia e ’chaba per crebar. Si se ditz d’una persona, quo es meschant signe !

Autre idiomatisme : « L’an que ven, lo mes, la setmana que ven » : « l’an prochain le mois prochain, la semaine prochaine ». Ai auvit parlar d’una persona que compreniá pas perqué li parlavan de « coq au vin » quand li disian : « Au còp que ven ! » a la fin dau cors d’occitan !

 

FAR VENIR DAUS CANARDS

« Far venir » pòt s’empluiar coma « faire venir » en francés :

« An fait venir un medecin de Roma… » (chançon)

Mas en francés, trobem gaire « faire venir » dins lo sense de cultivar, elevar. Aquí, en occitan, « venir » pren lo sense de « frotjar » per parlar dau revengut o ben de las béstias.

« An un grand vergier ente fan venir de tot : de las pompiras, de las mongetas, de la porrada... » (ils cultivent)

« Fan gaire venir de blat negre emperaquí. » (On ne cultive pas beaucoup le sarrasin ici. »)

« Quo es un país ente las lissas e los onhons venen bien. » (poussent bien)

« Los peseus son venguts, fau los ’massar. » (bons à récolter)

« Los canards siran venguts per Nadau. » (bons à consommer; prêts pour l’abattage)

Far venir daus lapins, daus polets, un pòrc… 

« S’es vut que los paisans fasian tots venir un pòrcs per ilhs. » (élevaient un cochon pour leur consommation personnelle )

Podem remarcar que çò que òm « fai venir » es mai que mai per nurir la gent, per exemple la denada. Si quo es un chin, òm lo « fai elevar » a sa mair.

 

QUÒ VENGUET QUE…

 

La virada impersonala « quò venguet que…, quò venguet per + infinitiu» indica un chamjament d’epòca o de condicion que oblija de far quauqua ren que se siriá pas fait autrament.

« Quand quò venguet per ’rachar las vinhas… » (Quand il fut question d’arracher les vignes… »

« Quò venguet que poguet pus se levar… » (vint le moment où…)

« Quand quò vendrá que porai pus me sufir, ’nirai dins una maison de retirada. » (Quand viendra le moment où…)

« Quand quò venguet per partatjar los sòus… » (quand ce fut le moment de… ; quand il s’agit de…)

La virada impersonala (quò li/me/lur venguet) fai sovent referéncia a una condicion, un mau que òm subis :

« Quò li venguet daus arbalhons sus las chambas. » (il lui vint des furoncles)

« ’La brejava sos chais e i metiá tant de sablon que quò li faguet venir de l’andarsas. » (que cela lui provoqua des gerçures)

« Quand fuguet garida, quò li venguet una orror de tots ’quilhs remèdis. » (elle eut en horreur…)

mas quò pòt estre una idéia : « Quò li venguet una idéia ».

 

Un còp de mai, vesem que daus biais de dire que se comprenen aisat en occitan venen complicadas quand los volem revirar au pus prep en francés. Quo es sovent una pròva de lur autenticitat. Quò fai pas venir la linga pus simpla, mas de segur, pus fina, e plan mai interessanta per las personas que aprenen l’occitan.

 

A Javerlhac, lo 11 de julhet de 2011

Posté par jpreydy à 13:53 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :

02 juillet 2021

QUO ES BON !

Aüei la gent disen sovent « Quo es bon » ente, autres còps, anonçavan « N’i a pro », « Quo vai entau », « Mercés, ne’n vòle pus » . O ben, quand lur servian a beure, disian : « Là !  Là ! Lààà ! », mai o mens fòrt a proporcion de lur set, mas ne’n ’massavan un plen veire de totas faiçons… Enquera aüei, si donatz a vòstres vielhs vesins de vòstres champanhòus o de la frucha que ne’n sobratz, diran cortesament : « Là ! Là ! Gardatz-ne’n per vos ! », mai si ne’n lebreten de vos veire contunhar de garnir lur panier. 

En francés de França, mai quitament en occitan d’aura, « Quo es bon ! » se ditz plan sovent per indicar una quantitat sufisenta o ben un degrat de ’chabason satisfasent. Es totjorn conclusiu. De mon costat, si a taula tròbe la cosina a ma mòda,  « Quo es bon ! » vos dirá mon plaser de la minjar. Mas si vòle estre pus precis per estre mielhs compres de las jòunas generacions, dirai : « Quo es plan bon ! ». « Plan » fará la diferença. Me diretz que quò despend dau contexte…

 « Bon » fai partida dau vocabulari comun de las lingas latinas. Quò fai que (« Du coup », autra locucion a la mòda en francés d’aüei)… Quò fai que la gent de linga francesa que aprenen l’occitan comprenen plan lo mot « bon », mas auran pas totjorn idéia de l’empluiar dins quauquas locucions correntas ente chausiran quauque autre mot sabent trobat dins lo diccionari. Per exemple, quante las dròllas fasian a la merchanda emb de las peças traucadas marcadas « État français », sabian que ’quela monuda era « pus bona ». Una carta d’identitat de dietz ans es « enquera bona »,  o ben, dins una linga un pauc mai sabenta : « en cors de validitat », « pas enquera perimida ». Parier per vòstre tiquet de metro pas enquera tamponat : es bon. Un autre exemple ? Ma defunta mair disiá totjorn que sa bela-mair era « bona per ela » e que sos patrons eran « bons per lurs obriers ». Vesetz ! Pas la pena de cherchar daus mots coma « validité »« gentil » dins lo diccionari. Per los paisans de nòstra jounessa, una china « bona » era una béstia que gardava bien las vachas, pas quauqua raca que voliá pas escoltar, que minjava los uòus o mordiá la gent. Sos mestres li fasian elevar un chin de sa portada per los vesins o ben per ilhs.

A las personas que vòlen aprener la linga que se parlava dins los vilatges de nòstra jòunessa, pòde nonmas recomandar de legir daus contaires de nhòrlas sovent mespresats coma Panasòu, Delaja (Contaviòrla), Jan de Fàia… Auviran pus la musica de las frasas que avem enquera dins l’aurelha, mas una linga vertadiera, viva, saborosa totparier. Una linga que ’pelavam « patois ».

Ten ! Quò me fai pensar ad autre derivat de « bon », un verbe que s’auva pus gaire : « abonir », « abonesir ». « Melhorar », si aimatz mai. 

Un contaire peitavin[1] conta dins la linga de son país que sos vielhs vesins volgueren festar lurs cinquanta annadas de vita ensemble d’un biais pas ordinari. 

« Vòle que fasam amic, çò-disset la Jana a son Enric. Vòle anar ente zo faguerem lo prumier còp ! ». 

Quo era un prat ente la femna gardava las ovelhas quand era jòuna. Los veiquí partits bradin-bradau chascun emb sa cana e sas bòtas. Mas quante ’riberen a la charrau, vai te far fotre ! (Quo es lo cas de zo dire !), se troberen davant un fiu electrifiat. O per mielhs dire dos fius que l’agricultor aviá mes per l’amor de ’restar los vedeus. La Jana, totjorn escarrabilhada, entreprenguet de s’estorcinhar e de se raletar jos lo fiu lo pus bas, mas anet pas pus loenh. Aviá benleu vut venir las vachas e lo taureu. Benleu que sas dolors li torneren.  Mas, nastra coma era, volguet a tota fòrça demorar sus plaça. Ma fe, fauguet ben li passar sas fantaisias. A mon amic ! chasque còp que son òme se solevava, ne’n ’massava una brava gisclada de corrent dins l’eschina ! Pensatz si quò li donava dau lanç, quò auriá raviscolat un morent ! Agueren viste obludat lurs dolors de paubres vielhs !

« E ben, çò-ditz la Jana, te ses melhorat, mon Ricon ! » (« Tu t’es abouni, mon Henri ! », en peitavin.)

Si dise « Quo es bon ! » comprenetz-vos que ’quela colhonada es ’chabada, o ben, coma dins la chançon, « It’s so good… »  ?

 

A Marennes, lo 30 de junh de 2021



[1] Yannick Jaulin

Posté par jpreydy à 10:45 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :

25 juin 2021

LAS CAGOLHAS


 

IMG_2200

IMG_2013

IMG_2015

La cagolha, unitat de mesura de la "distanciacion

 

                                                            A las egleisas de Luçaç e de Sent Martin : la sociala" dins las Charantas. Nòstres vesins aimen rire...                                                    vita eternala

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Granda-mair e son pitit-filh un ser d’auratge a jorn falit. Terra chauda, trempa aprep una bona ramada d’auratge. Bóitia de conserva, lampa electrica. Una cagolha, una autra, un parelh de cagolhas acobladas. Sus los bòrds dau chamin, dins l’erba, sus las peiras blanchas, dins lo plais. Estonat de far tant aisat per dondar la natura, lo goiat tot esfeunit banha son jòune còrs dins la nuech, dins la babor e las sentors fòrtas de la terra raviscolada. 

Mans jaspinhosas, vòu tot ’massar : las cagolhas rossas e negras, las cagolhas tròp pitas. Non, fau laissar las cagolhas de serp, mai las que lur test es enquera mòu sus lo bòrd. Las cagolhas tiren lurs banas, s’estirgossen, monten las unas sus las autras dins la bóitia de conserva. Van surtir de la bóitia, fau la voidar dins la grand panier eissueja-salada de la mémé… Trenta, quaranta, quatre-vingts cagolhas…

Las cagolhas van eissaiar de surtir dau topin brechat d’una pita pòst e d’una gròssa peira.  Mingen la farina, junen quauques jorns o quauquas setmanas, laissen daus tortilhons de merda dins lo fons dau topin. La mémé las fará desgorjar dins una bacina d’aiga e de vinagre. Lo goiat vengut vielh auva enquera los tests bradassar brau-brau-brau quand las mans calosas de sa defunta granda-mair los lava a granda aiga. 

Cagolhas bulidas dins la marmita, cuechas dins la paela o ben la tortiera emb dau lard, de la mija de pan bonhada dins dau lach, de la lissa, dau persilh. Lo goiat tira la cagolha de son test, laissa la tripa. Las aima talament, ’quelas cagolhas, que desvira totas las peiras e los vielhs topins especonats dins las ortrujas autorn de la maison per ne’n trobar. Fai tombar un grun de sau dins chasca cagolha, las fai cueire pausadas d’eschina sus lo raschaud dins la chaminéia. La bava ven rossa un còp cuecha, saborosa coma una crosta salada, un pauc amara.

Los elicicultors d’aüei fan venir de las cagolhas jos daus tunels de plastic. Las venden sus los merchats. Los toristas visiten los elevatges, « degusten » lo pastis de cagolhas sus de la tòstas de pan de mija, ’chapten dau caviar de cagolhas a pretz d’aur. La gent ’massen pus  gaire las cagolhas au bòrd daus chamins emb una lampa electrica. Ren que de pensar a tota la poison espanduda dins las terras e a la saletat sus las rotas, ne’n son desgostats. Siriá-quò pas maluros d’empoisonar las cagolhas d’un costat e de ne’n far una « espècia protegida » de l’autre ?

Ai legit que los Romans, que ne’n eran fòus, fasian venir de las cagolhas, aitot ilhs. Quo data pas d’aüei que los òmes son contents de minjar de las cagolhas per chamjar un pauc los repas. Los paubres i trobavan las proteïnas que lur fasian plan mestier, sens far de despensa e sens se tròp fatigar. Non, Cròs-Manhon minjava pas nonmas de la charn de rène. Quò faguet de las cagolhas coma de las uistras ; plan presadas per daus Romans golards, fugueren longtemps la vianda daus paubres e an ’chabat per venir un plat de festa condicionat, comercializat, gastronomic.

Cagolha : béstia de riséia o de miràudia ? Las quitas sonoritats de son nom vos farian rire. Béstia lenta, lenta. De quauqu’un de mòu e mau-desgordit disen que es « nervos coma una cagolha que vai marendar ». Per se trufar daus Charantés, los apelen « Cagolhards ». Disen que los Charantés chanten La sauce aux lumas a lur femna per li far amic. Per Nadau, ma defunta bela-mair santongesa nos fasiá de las cagolhas « per ’ver daus sòus tot l’an que ven ». Béstia de chança, fòrta e pacienta. Béstia redonda e lena, plan genta. La Wikipedia nos ditz que mena un bruch coma « un marmus presque musicau que pòt far pensar a un poton » ! Las banas mòlas que pòrten sos uelhs son pas per atacar o se defendre. Béstia desarmada e espaurida que se barra dins son test per se parar dau dangier. Òm pòt totjorn se mocar de l’innocéncia : innocent-einnocent. Lo vironzeu sus son eschina es una espirala, una figura geometrica que a pas de començament e pas de fin ; la trobem gravada sus los murs de las egleisas romanicas de Luçaç e de Sent Martin lu Pench. Cagolha-colhonada o ben signe d’eternitat, som pas oblijats de chausir.

A Javerlhac, lo 23 dau mes de junh de 2021, jorn de brave temps per las cagolhas.

Posté par jpreydy à 14:21 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :

17 mai 2021

YO-YO MA

YO-YO MA

 

Aviá nonmas quatre ans quand sos parents chinés emigrats a Paris sieteren Yo-Yo Ma sus tres annuaris de telefòne per li aprener a far sonar sas prumieras nòtas sus son violoncèle de mainatge, set ans quand juguet per lo President Kennedy, quinze quand donet un concert en solista a Carnegie Hall.

Yo-Yo Ma aviá uech ans, Pau Casals dietz còps mai quand se rencontreren. En 1890, Casals aviá trobat dins una pita botica poverosa de Barcelona las particions de las sieis Suitas per violoncèle sole de Johann Sebastian Bach sebelidas tres segles de temps que, aüei, fan partida dau repertòri de tots los violoncelistas. Casals aviá 25 ans quand, après dotze annadas de trabalh, interpretet sa prumiera suita en concert. Tots los jorns de sa vita, ne’n jugava una. Tots los jorns, lo pair violonista de Yo-Yo Ma ne’n fasiá aprener doas mesuras au còp a son drollichon. Yo-Yo Ma a fait tres enregistraments de las sieis suitas de Bach, una per sos vint ans, los autres per sos quaranta e per sos seissanta ans. A jamai obludat lo conselh que li donet lo grand violoncellista : « Sias un estre uman en prumier, un musician aprep ».

L’estre uman en prumier. Chinés, francés, american, òme. Anet a Harvard per estudiar l’antropologia e rencontrar daus estudiants de tots los país. Pus tard, partit estudiar las tradicions musicalas daus òmes de la brossa (bushmen) dau Kalahari. « La musica pòt espelir ente que siá, quoras que siá. » Aquí Ma pren una musica compausada per daus instruments faits de bois, de uòus de requins e de cauquilhatges ’massats sus la plaja. Alai Yo-Yo Ma e un chabretaire galician jueguen ensemble una sarabanda de Bach.

Amassar los òmes, partatjar, junher. Sa musica es un liam que junh lo musician emb los òmes e lo monde. 

Juega la suitas de Bach. Mai de doas oras de musica sens entracte que tòca l’umanitat de l’òme, que ràia dins nòstres fons los mai sornes. Yo-Yo Ma es un òme bon. La musica de Ma apasima, evelha l’esperança e la volontat de bien far. Coma Nelson Mandela e d’autres òmes excepcionaus, dòna a d’autres estres umans lo coratge e la saviesa.

Yo-Yo Ma juega las suitas de Bach sus las nautors de la vila dau Cap per portar a la consciéncia mondiala lo problema de la biodiversitat marina. Juega las suitas en Indonesia per sauvar la mangrova, a Chicago contra las armas de fuòc, en Corèa rasis la zòna demilitarizada per daus pitits dròlles que decoren de las serps volantas. Son Bach Project començat en 2018 compta 36 destinacions dins lo monde. Ne’n es a nonmas 28 a causa de la pandemia. Sos Action Days (Jornadas d’Accion), que seguen los concerts, lo menen pertot ente fau aidar e encoratjar los que fan quauqua ren. Vai pertot, es curios de tot, parla coma tot lo monde. Quand fau partir, sos collaborators son quasiment oblijats de l’emmenar de fòrça.

Yo-Yo Ma es pas fier. Ditz que es coma la peira dins lo conte de la sopa de peira. Quand l’estrangier que ’rieba dins lo vilatge ente la paubra gent an ren, mas ren, per far la sopa, lur promet que pòden far de la sopa emb la peira que lur dòna, e la gent ’chaben per trobar aquí una pompira, aquí una porrada, alai un bocin de lard…

Per Yo-Yo Ma la cultura pòt « assuausar la discòrdia, afortir los liams de comunautat, promover la justícia sociala, protegir l’environament ». Es « lo punt de convergéncia daus arts, de las sciéncias e de la societat ». 

Per nautres Occitans, las lingas entren dins ’quela definicion. Chasca linga es una creacion culturala collectiva de las mai preciosas.

Quo es benleu aquí una idéia triviala, mas quand vese ’quilhs grands violoncellistas que fan s’exprimir l’umanitat de l’òme dins la musica de Bach – Yo-Yo Ma pertot dins lo monde e lo defunt Pau Casals a Prada – me pòde pas retener de pensar au mera actuau de la vila d’exili dau mestre catalan. Aüei, a la plaça que ocupa, a mai d’un biais d’exprimir son umanitat : defendre nòstra santat e nòstre environament, solatjar las sufrenças economicas… Per me, ’restar los que vòlen ’chabar de tuar las lingas de nòstres pairs – e daus seus ! – ne’n siriá  un autre.

 

Sorça : Bridging cultures and good causes with music by Claudia Kalb, in National Geographic 05-2021, pp 32-36

 

A Javerlhac lo 16 dau mes de mai, 2021

 

Posté par jpreydy à 13:06 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , ,