Lo Chamin de la font, blog occitan de Jean-Pierre Reydy (Jan-Peire Reidi)

18 février 2020

MASCARATS

MASCARATS

 

La gent eran plan uros autres còps, quante plantavan un pinhier subremontat d’un drapeu contra lo mur de la granja de chaque conselhier, un ser chas l’un, un autre ser chas l’autre e lo darnier jorn chas lo mera, aprep las eleccions ! Venian de tots los vilatges per profitar dau marende ofert per lo noveu elegit, los que avian votat per se, mai los autres. Tots tornavan amics, dau mens fasian semblant. I a de las chausas que s’oblueden pas, coma vesem dins la cronica de Vent-li-Bufa de Joan Ganhaire. Per venjança, lo que a ’massat una vesta fai beure a la gent de la comuna totas las melhors botelhas de vin vielh dau mera. Los que se fasian portar s’insultavan pas tant coma aüei e riscavan pas de se trobar dins de las videos porcassieras sus los malhums… Per las eleccions de Sent-Barrancon, lo vielh Drisson e Chavilhon, que avian fait chascun una lista, convidavan los electors pas enquera decidits, lur « fasian de las onestetats » e los fasian minjar e beure tant qu’a bon compte ! Eran civilizats, dins ’queu temps !

Mas totas las bonas tradicions se perden. Quò venguet que, per començar, fagueren un sole marende per onorar tots los conselhiers en mesma temps. Planteren un sole pinhier a la merariá. Puei, aprep quauquas annadas, ren pus. Quitament pas de ’quilhs « aperitius sopataires » ente òm minja ren, perque los que deurian servir la gent demòren plantats darreir la taula sens far passar los plats. Vos promete que ’quilhs aprestaires de gasinarias de luxe auran pas ma practica !

Mas tornam a las eleccions. Dins las pitas comunas de dins lo temps los que se fasian portar cherchavan benleu quauque pitit avantatge personau : un chamin que volian far reparar, una terra que volian ’chaptar e, de segur, i aviá mai que mai, coma aüei, de la gent que volian simplament rendre servici. Mas quo era sovent per gloriosetat. « Tots los que voldrian z’estre (conselhiers) zo son pas », çò-ditz l’autre. Nòstre Drisson e nòstre Chavilhon era plan lonh d’un project politic nacionau !

Trobatz pas que, aura, vesem beucòp de listas que se disen « apoliticas », que vòlen nonmas trabalhar sus los problemas locaus ? De creire que los senators son pas elegits per los meras e quauques conselhiers !

Dins las comunautats de comunas, lo poder d’un mera tot sol es plan diluit ; podriam pensar que i a ’quí una rason que fai de las municipalas una pita formalitat locala e ren de mai. E ben non ! Quand òm a un project nacionau de conquesta dau poder, fau plaçar sos pions pertot ente quò pòt se far. E lo populisme cripto-faiscista ne’n passa pas fauta, de mascas. Coneissiam la masca escharnida, esmalida de La Vipera, veiquí la dau « brave òme », vòstre vesin, gentament pojadista, que fai una lista « Bien viure a Senta-Farrolha ». Es contra las eolianas, contra lo Parc regionau, contra los estrangiers – son pertant pas tròp espes emperaquí – per l’operacion « vesins vigilants », per gardar lo glifosate. Beucòp de gent vòten per se, de la gent que fan coma vos e coma me, que vòlen « bien viure ». Se damanden benleu pas coma atirar las entrepresas que fan trabalhar la gent, o un quite medecin, sens cuberta dau malhum e sens internet de naut debit. E lo mera surtent que s’es desandilhonat per gardar son escòla, son medecin, sa pòsta, e per aver la 4G, se fará benleu boissar per lo « brave òme » ! Populisme a l’eschala locala.

Mas sabem coma far per desmascar los mascarats. Per veire lo project totalitari darreir la masca, sufis de lur damandar si sostenen l’occitan. L’occitan, linga de libertat, fai fugir los totalitarismes coma lo crucifiç lo vampir.

 

A Javerlhac, lo 17 de feurier de 2020

What do you want to do ?
New mail

Posté par jpreydy à 08:57 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : ,


26 janvier 2020

LA RENTRADA (Dictada de Charreç lo 25 de genier de 2020)

LA RENTRADA

Dins las annadas cinquanta, la rentrada era lo prumier d’octòbre. Dempuei la fin dau mes d’aust, aviam agut lo temps de veire los jorns venir pus corts, las prumieras gòrjas rojas surtir dins los prats aprep los auratges, las irondelas s’assemblar e dispareitre… La sason era ’chabada de las frairias los diumencs dins los borgs. L’ombra daus aubres veniá lonja, pesanta, frescha, negra… La ribiera meitat tarida era charjada de fuelhas de papulon talament espessas que lo clau de linha cujava pas s’enfonsar dins l’aiga. Los auseus chantavan pus gaire. Quante òm auviá petar, òm se damadava lo quau dau vilatge aviá fait levar la lebre.

Fin setembre, la vita chamjava. Los rasims eran madurs ; quò risiá e quò colhonava dins las vinhas. L’enser, los òmes torrinavan autorn dau cubier. Fasian uflar las barricas, las secodian per rasclar lo dedins emb de las chadenas. La sentor pesanta de la vendenha que preniá lo bulir vos sadolava. Quauques jorns pus tard, lo demieg gobelet de vin noveu que òm tirava de la barrica vos laissava tot esfeunit…

Au mes d’octòbre, las chastanhas e los cacaus tombavan, e los champanhòus naissian. E quo era justament lo moment que faliá tornar prener lo chamin de l’escòla ! Comptava quantben de mes e de setmanas faudriá l’endurar, « ’quela salopariá d’escòla », avant las festas de Nadau. Mas podiá ren pus far dins las terras que d’anar davant los buòus quand lo pair bladava. E ma fe, quauques jorns aprep la rentrada, quò anava mielhs. Quante lo temps se virava a l’aiga, òm se’n trobava pas pus mau d’estre a l’acelat. Lo fornet pipava tot l’ivern au mitan de la maison d’escòla e òm podiá ’visar los tableus d’istòria de França per se distraire quante òm trobava durar.

Non, eram pas a nòça lo prumier d’octòbre. Au vilatge, los goiats se borravan pas, mas a l’escòla, los pus fòrts fasian einoiar los pitits e, dins la cort, quò ’restava pas de se brejar. Los goiats venen esmalits e chaitius, quand òm los barra entre quatre murs per los dondar.

Disian aus dròlles e a las dròllas, que « si aprenian bien a l’escòla, aurian una brava situacion » : gendarmas, factors, institutors o institutriças… De que ganhar sa vita jusc’a la retirada sens trimar coma chas nos. Podem-nos aüei dire la mesma chausa a nòstres pitits-filhs e nòstras pitas-filhas, que tòrnen au collègi emb un telefonet e una barra de chocolat dins lur cartable ? Pas coma quante partiam l’enmatin emb una moleta, un tròç de pan e una roquilha de piqueta dins nòstra museta !

 

LA RENTRADA

Dins las annadas cinquanta, la rentrada era lo prumier d’octòbre.

Dempuei (=Despuei) la fin dau mes d’aust/aost, aviam (=nos ’viam, n’aviam) agut/’gut lo temps de veire los jorns venir pus corts, (raccourcir ; venir : devenir)

las prumieras gòrjas rojas (= bosareus) surtir (pousser) dins los prats

aprep/apres/après los auratges (les orages),

las irondelas s’assemblar e dispareitre… = dispareisser

La sason era ’chabada

e de las frairias (= baladas, vòtas : fêtes) los diumencs dins los borgs

L’ombra daus aubres veniá lonja, pesanta (lourde), frescha, negra…

la ribiera meitat tarida era charjada de fuelhas de papulon (= pibol, pible)

talament espessas que lo clau de linha (hameçon ;prononçar [kλou])

cujava pas s’enfonsar dins l’aiga. (n’arrivait pas à s’enfoncer)

Los auseus chantavan pus gaire.

Quante òm auvava (préférer : auviá) petar (on entendait un coup de fusil), òm se damadava lo quau dau vilatge

aviá fait levar la lebre. (avait levé un lièvre)

Fin setembre, la vita chamjava/(= chamnhava)

Los rasims eran madurs

quò risiá e quò colhonava dins las vinhas

L’enser, los òmes torrinavan (s’affairaient) autorn dau cubier

Fasian uflar las barricas,

las secodian per rasclar lo dedins (l’intérieur) emb de las chadenas (= « chainas » frçs)

La sentor pesanta de la vendenha (le moût)

que preniá lo bulir (qui commençait à fermenter) vos sadolava

Quauques jorns pus tard, lo demieg gobelet (demi verre) de vin noveu

que òm tirava de la barrica

vos laissava tot esfeunit (émoustillé)

Au mes d’octòbre, las chastanhas (= chastinhas) e los cacaus tombavan

e los champanhòus (= botareus) naissian (les cèpes poussaient)

E quo era (= quò era, qu’era) justament

lo moment que faliá tornar prener (reprendre) lo chamin de l’escòla

Comptava quantben de mes e de setmanas/( semmanas) faudriá l’endurar,

« ’quela salopariá d’escòla »,

avant las festas de Nadau.

Mas podiá ren pus far dins las terras

que d’anar/de ’nar davant los buòus (guider les bœufs)

quand lo pair bladava. (bladar : emblaver, par extension : labourer)

E ma fe, quauques jorns aprep/apres la rentrada, quò anava/’nava mielhs

Quante (= Quand) lo temps se virava a l’aiga, (quand les pluies arrivaient)

òm se’n trobava pas pus mau,

d’estre (d’esser) a l’acelat (= a l’açalat, a l’acialat, a l’abric)

Lo fornet pipava tot l’ivern (le feu brûlait tout l’hiver dans le poële)

au mitan de (= au mieg de) la maison d’escòla (ici : salle de classe)

e òm podiá ’visar (regarder) los tableus d’istòria de França per se distraire

quante (= quand) òm/n’um trobava durar. (òm trobava lo temps long)

Non, eram pas a nòça lo prumier d’octòbre (nous n’étions pas à la fête)

Au vilatge, los goiats se borravan pas, (ne se battaient pas)

mas a l’escòla, los pus fòrts fasian einoiar (einuiar) los pitits (far einoiar : embêter)

e, dins la cort, quò ’restava pas de se brejar (se disputer)

Los goiats venen esmalits e chaitius, (deviennent coléreux et méchants)

quand òm los barra (on les enferme) entre quatre murs per los dondar (les mater).

Disian aus dròlles e a las dròllas,

que « si aprenian bien a l’escòla, (s’ils travaillaient bien à l’école)

aurian una brava situacion » :

gendarmas, factors, institutors o institutriças… (= regents, regentas)

De que ganhar sa vita jusc’a la retirada (= « retraita »)

sens trimar coma chas nos. (chas nos : nos familles)

Podem-nos aüei

dire la mesma chausa a nòstres pitits-filhs e nòstras pitas-filhas,

que tòrnen au collègi

emb un telefonet e una barra de chocolat dins lur cartable ?

Pas coma quante partiam l’enmatin

emb una moleta, un tròç de pan (un quignon de pain) e una roquilha de piqueta (une petite bouteille de piquette) dins la museta !

 

 

 

What do you want to do ?
New mail
What do you want to do ?
New mail

Posté par jpreydy à 09:02 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :

01 janvier 2020

BONA ANNADA

 

BONA ANNADA

 

Pendent la guerra de 1939-1945,  la gent devian ben contunhar de se soatar la bona annada per lo prumier de l’an. Zo fasian benleu per abituda, per segre la tradicion :

« Vos soate una bona annada ! 

– La vos desire de mesma ! »

Mas ’quelas paraulas apresas, que los goiats disian sens pensar, volian plan dire quauqua ren per tots los que sufrian de la guerra : pensavan au retorn de l’òme aimat, dau pair, de l’amic preisonier o deportat, a la fin de las privacions, la vita e la santat sens infirmitat, la libertat d’estre çò que òm es, de dire, d’escrir, de se desplaçar, de profitar de son trabalh. Avian pas tòrt, nòstres ancians, d’esperar que los grands malurs ’chabarian après la victòria daus combatents de lur país.

Nautres, Diu mercés, que som nascuts après la guerra mondiala e que eram tròp jòunes per far las guerras colonialas, avem benleu conegut la paubretat, mas rarament la miséria. Las dificultats que tròp de gent coneissen aüei se pòden pas comparar a tots los malurs dau passat, mas las  catastròfas que los sabents vesian venir son ’quí. Avem compres que, si contunhem de mautractar la natura, i aurá pas de jorn de la victòria ’queste còp, pas de desfilats militars, pas de clòchas que sonaran dins totas las egleisas. Sabem que lo monde que avem tant chaulhat tornará jamai coma era, que podram jamai nos sauvar si comencem pas d’abòrd de chamjar nòstre biais de viure, benleu pas d’un sole còp, benleu pas per far çò que damanden los extremistas, mas lo pus tòst possible, que, segur, quò se fará nonmas si los riches son oblijats e si los paubres son aidats. Alaidonc, trobaram daus tresaurs d’intelligéncia e d’imaginacion, mai daus sòus que saben pas ente se plaçar aurá e que fan tant mestier. Veiquí, a mon idéia, çò que podem desirar per l’annada que ven, mai per las que van segre.

A nautres, Occitans, que avem legit los trobadors, podem soatar l’amor, que amor damanda « melhorament ». L’amor de nòstra cultura nos donará lo coratge de trabalhar per sauvar nòstra linga occitana, menaçada coma lo monde que avem conegut. E l’amor pòrta la jòia.

 

A Javerlhac, lo 24 de decembre de 2019

Jan-Peire Reidi

 

 

 

What do you want to do ?
New mail
What do you want to do ?
New mail

Posté par jpreydy à 09:50 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :

25 décembre 2019

DAMANDATZ AU PAIR NADAU

DAMANDATZ AU PAIR NADAU

 

Avetz-vos conegut ’quilhs matins de Nadau que, pas pus tòst levats, los goiassons en pijama o ben en chamisa de nuech, s’entraupavan dins daus pilòts de paquets espanduts autorn dau pinhier ? Matins sens jòia de mainatges mau esvelhats e de parents que avian « la feure dins los piaus », coma òm ditz. Faliá a tota fòrça far una meschanta fotò de goiats enervats que tirgossavan lo ribans e eissaiavan d’escendre lo papier per desplejar los presents. Daus còps, esjarravan un paquet e, quand vesian quauqua ren que los interessava pas, zo laissavan terra sens ’chabar de zo drubir e ’trapavan quauqua ren mai. Las pitas dròllas trobavan benleu quauque gente libre ròse que començavan còp sec de legir. E los papiers d’embalatge s’apilotavan sus lo planchat emb lurs dessenhs de pinhiers verds e de pairs nadaus roges.

Tombada dins una realitat mens brava que lo raibe ? Insatisfaccion de goiats que los parents lur refusen ren ? Tristessa d’una festa longtemps esperada e tròp viste ’chabada ? E si los parents avian pas obludat de ’chaptar las pilas que anavan sus la veitura telecomandada, la matinada se passava a la far avançar, cular, a la tustar contra los muebles, la lançar contra lo chin per lo far einoiar, la tirar de dejos lo bufet ente s’era anada conhar… jusc’a tant que ne’n avian lur aise e que zo laissavan per tombar dins la mediocritat daus dessenhs animats de Walt Disney a la television. Si lo Pair Nadau lur aviá portat quauqua ren que se’n podian servir nonmas defòra, los goiats tarvelavan los parents per los menar permenar après-disnar, e quò fasiá de mau a degun de surtir d’un lotjament ente los pitits mai los beus començavan d’estofar. Quante fasiá meschant temps, i aviá meitat mau si fasian tots ensemble a quauque « juec de societat ». Autrament, quo era l’einueg d’una jornada sens imaginacion, sens eschamge, sens activitat.

Quò ne’n fasiá de la besunha per la retrumariá, l’endrech ente ’chabarian lur vita tots ’quilhs afars quante marcharian pus, quante los goiats los aurian mabolhats, ! De la besunha fabricada a l’autra riba dau monde emb dau petròli gaire jauvent per la natura.

Aüei, los telefonets que los dròlles e las dròllas tròben jos los pinhiers de Nadau prenen pas pas tant de plaça que los paquets d’autres còps ! Pòden pas lo parcir, ’queu telefonet ; mas de veire çò que ne’n fan, me damande si quo es pas totas lurs vitas e lurs personas que venen pus paubras. La societat de consomacion es pas mens òrra que dietz o vint ans en arreir.

Lo jornau d’aüei (Sud-Ouest, 20 de decembre, Edicion dau ser) parla d’un òme en Itàlia que passa son temps de retirada a ’dobar los juguets que la gent ne’n vòlen pus, per l’amor de los donar aus mainatges de las familhas paubras. Li disen « Guido Aggiustagiocattoli », Guido, lo ’dobaire de juguets. Per ’quilhs mainatges que an sufert, drubir un paquet es un brave moment de jòia, « una experiéncia inobludabla ». « Per me, çò-ditz Guido, lo pus brave present es de veire un mainatge me sorire. » Guido acomplis lo miracle de tresmudar lo borrilh de la societat de consomacion en una chausa de beutat e de bontat que abelis nòstre monde de violéncia.

Ujan, ai ren comandat a Alezana per mos pitit-filhs e mas pitas-filhas. Antan, pas mai, d’alhors. Lur ai pas ’chaptat de telefonet vengut de Pampalí en Asia. Sei un modèle de bona volontat ecologista. Mas vei, m’an assabentat que la firma La Poma a fait fabricar mon telefonet en China per daus obriers que son tractats pieg que daus esclaus. Sabetz ben, ’queu pitit chause carrat plan comòde que chabis dins la pòcha e que me sierv per damandar a ma femna si la sopa es presta quand sei dins los bòscs, per trobar mon chamin en vila, per fotografiar, per escrir daus messatges aus amics e aus parents, per cherchar quò-’quí, per saber ’quò-’lai … e que me’n amuese parier coma un goiat !… Coma far per gardar ’quilhs pitits plasers e ’quilhs grands servicis sens donar mos sòus ad una entrepresa internacionala de coquins que pàien pas pro taussas, que obligen daus estre umans a se crebar per ren ganhar e que besilhen las ressorsas de la natura ? Sei pas tant adrech coma Guido per ’dobar ’quilhs telefonets que fan plaser aus jòunes. Dijatz-me çò que fau far. Si cresetz au Pair Nadau, damandatz li.

 

A Javerlhac, lo 21 de decembre de 2019

What do you want to do ?
New mail

Posté par jpreydy à 11:49 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : ,

07 novembre 2019

COMA FAU

COMA FAU

 

Dins una de sas darnieras cronicas, Michel Feltin-Pallas (1) escriu que lo peitavin-santongés es la sola linga eissida dau latin que a gardat lo pronom neutre : o, o ben ol davant una vocala. Nòstres vesins disen : O bufe, O moulle, Ol ét bérae quand disem : Quò bufa (Il vente), Quò plòu (Il pleut), Quo es ben vrai, quò es segur. Lo pronoms de la tresesma persona es i au masculin singular es i en santongés, le en peitavin.. Per quauques collegians charantés fins coma daus… collegians, lo pitit nom d’una femna que vend dau mòble a Engolesme es Ophélie : Ophélie Quecanapé. Parier coma lo pronom it en anglés, linga germanica, o en peitavin-santongés se ditz aitot per un mainatjon que òm n’en coneis pas lo sexe.

Totparier, l’afirmacion dau jornalista de L’Express a mestier d’estre precisada.

Prumierament, nòstra linga a lo pronom neutre zo ( en lemosin naut) en pausicion complement : Qui zo sap ? Qui le sait ? (Veire mon article : « Tornatz-zo dire ! »). L’equivalent es o en lengadocian :

« Si sias tu lo Crist, digas-o nos francament ! » Jèsus lor reponguèt : « O vos ai dich e o cresètz pas » (La Bíblia, Novèl Testament, Jn 10, 22, revirada de Joan Roqueta-Larzac)

En pausicion subject davant un verbe impersonau, trobem mai que mai lo demonstratiu quò : « Quò fai freg » (Il fait froid), o ben ø (pas de pronom) : « Fai freg », fòrma benleu un pau mai « gramaticala » que l’autra. (Quò) me taina d’estre ’ribat (Il me tarde/J’ai hâte d’arriver), Que fau-quò far ? Que faut-il faire ? Crese pas aver desjà trobat « quò » davant « fau » (Il faut) : Fau veire (Il faut voir), Fau far atencion…

Secondament, trobem de las traças de « eu », prononçat [ou] dins nòstre parlar, empluiat dins de las viradas impersonalas. Mistral dins Lou Trésor dóu Felibrige e Chabaneu dins sa Grammaire limousine citen l’exemple : « Plòu-t-eu ? ». Personalament, ai jamai auvit ren mai que « Plòu-quò ? ». Lo sole exemple de « eu » que coneisse dins una locucion impersonala es : « Coma eu fau » [kumou’fou], comme il faut. « Coma eu fau » era una locucion adverbiala plan viventa dins mon vilatge. Faliá se tener « coma eu fau », far lo trabalh « coma eu fau »… Sabem que, en lengadocian, « coma cal » es sovent empluiat coma fòrma adjectivala :

« Siai ieu lo pastre, lo qu’o es coma cal. Lo pastre qu’es coma cal s’expausa el meteis per sas fedas. » (Jn 10, 11)

Çò que nos ditz Michel Feltin-Pallas, quo es que, per un lingüista « coma cal », un òme serios, pas una linga a mai de valor qu’una autra, fugués-t-ela lo chinés o lo peitavin-santongés, e que totas meriten lo respect !

 

(1) "Michel Feltin-Palas, L'Express" boutdeslangues@news.lexpress.fr

 

A Javerlhac, lo 5 de novembre de 2019

Posté par jpreydy à 08:58 - Commentaires [0] - Permalien [#]


24 octobre 2019

ZO PARCISSEM BEN !

 

ZO PARCISSEM BEN !

 

Per exprimir lo besonh e la necessitat, avem quauquas locucions interessantas coma far mestier / far besonh, aver mestier / aver besonh (Veire l’article « Lai on era mestiers », dins Rubrica en òc, mai 2018).

Per dire : « se privar de quauqua ren, se resignar a l’abséncia de quauqu’un o quauqua ren », quauques diccionaris dònen : « se passar de ». Quò s’auva gaire chas nos ; aimem mai dire : « far sens quò-’quí, far sens quò-’lai ». Exemples :

Autres còps, la gent podian pas far sens vin : los curets per dire la messa, los paisans per far chabròu. (se passer de vin)

Pendent la guerra, las femnas fugueren oblijadas de far sens los òmes per bladar, fauchar, mestivar,  escodre. (se passer des hommes)

Faran sens me ! On se passera de moi !

« Sent Tufariam », es lo nom plasent d’un sent imaginari, o pòt estre lo chafre d’una persona que  enança gaire lo trabalh e entraupa los autres (« Sens tu fariam »). Senta Trula, Jan de Farrolha… Passem pas fauta de noms gaire amistos !

Lo verbe parcir es una varianta per dire « far sens quauqu’un o quauqua ren ». Coma dins lo los dos exemples precedents, parcir se tròba sovent dins daus exemples que disen l’irritacion de lo que parla :

Zo parciriá ben ! Je m’en passerais bien ! (resignacion forçada)

Auriá plan parcit la despensa ! Je me serais bien passé de la dépense ! (Exemples citats per Gaston Guillaumie dins son Glossaire périgourdin, p. 58)

E quand legissem que « la domaisela de Charaban aimava tant son chin que lo podiá pas parcir una minuta » (Delaja), nos dobtem ben que quo es pas un compliment !

Veiquí un autre exemple interessant, que ai agut auvit autres còps e que Guillaumie m’a rapelat. Per parlar de doas personas que arresten pas de se brejar, mas que son totjorn ensemble, òm dirá :

Pòden ni se sufrir ni se parcir ! Ce sont deux frères ennemis inséparables !

 

Dins la vielha linga parcer, parcir voliá dire : mainatjar, esparnhar (daus sòus, la vita daus enemics...). Parcer / parcir nos ven dau latin, esparnhar en occitan e épargner en francés venen dau germanic. Esparnhar es parent de to spare en anglés (to spare somebody’s life ; to spare s.o. the trouble…, e ch. a.) e de sparen en alemand (Sparkasse : Caissa d’Esparnha ; I. Lavalada prepausa : Caissa d’Eschivar). ’Quilhs verbes, que an pas segut lo mesma chamin per arribar dins nòstras lingas d’aüei, remonten tots au mesma element indo-europenc e an gardat lur proximitat de sense.

 

Un autre cosin de Sent Tufariam que anava obludar, mas que auriatz trobat dins lo diccionari de totas faiçons : Parciriam, un enfant parcidor. Un nom que pòrta la marca de la chaitivetat de la gent  e de la vita rufa de dins lo temps. Se disiá d’un dròlle o d’una dròlla nascuts sens pair conegut, que degun ne’n voliá, que aurian plan parcit. I a enquera daus país pas tant loenh dau nòstre ente las mairs pas maridadas son regetadas e las que avòrten son condemnadas a de las penas de preison. Diu mercés, quò se veu pus aquí. Zo parcissem ben ! (On s’en passe volontiers !)

 

A Javerlhac, lo 1er d’octòbre de 2019

Jan-Peire Reidi

Posté par jpreydy à 19:27 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :

01 octobre 2019

ME TAINA DE LA VEIRE

ME TAINA DE LA VEIRE

 

Si volem diminuar l’eschaurament de l’atmosfera, fau pas perdre de temps. Fau pus esperar. Quò taina. Quò preissa, si aimatz mai.

Dins son Glossaire périgourdin, Guillaumie cita cochar (Quò cocha de far quò), e menciona tainar (Quò taina ; quò tainava), mas nos ditz que tainar se ditz mens sovent. Pertant, tainar es le verbe que ai totjorn auvit emperaquí. Coma baissar, laissar, preissar…, tainar es un verbe que coneis l’alternança ei/ai dins sa conjugason : tainar [tei'nɑː] / quò taina ['tainɔ].

 

Vesem que tainar marca l’urgéncia :

Fau començar per çò que taina lo mai. Il faut commencer par le plus pressé.

o l’imminéncia d’un eveniment :

Quò ne tainará gaire. Cela ne tardera pas.

Quò li venguet [a la machina] mòda de sangut (…) e ’la ne tainet pas a se ’restar. (Delaja) Il lui vint un genre de hoquet et elle ne tarda pas à s’arrêter.

Tainar es lo verbe que utilizem dins una virada impersonala per dire l’impaciéncia :

Quò li tainava d’estre ’ribat. Il lui tardait d’arriver.

Aprep tres mes de sechiera, quò nos tainava de veire plòure. Après trois mois de sécheresse, il nous tardait de voir tomber la pluie.

 

 Dins la vielha linga, trobem taïnar, tahinar.

Me taïna la vezer. Il me tarde de la voir. (Exemple donat dins Robert Bourret, La Lenga dels trobadors, p. 328). Era-quò çò que disiá lo trobador Jaufre Rudel (1113-1170) quand pensava a son « amor de lonh », la comtessa de Tripol ?

Raynouard dòna « tahinar, tainar : différer, retarder, tarder ».

En lengadocian, « taïnar » a daus senses vesins : lambiner ; languir ; inquiéter  taïnejar : attendre impatiemment (Sèrras)   taïnos : mélancolique

Tainar : un autre vielh verbe de nòtra linga vengut dau germanic que merita plan de subreviure !

 

A Javerlhac, lo 25 de setembre de 2019

 

 

Posté par jpreydy à 11:21 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :

27 septembre 2019

FLORILÈGE POÉTIQUE DES LANGUES DE FRANCE

Un brave libre ente ai l'onor d’aver una plaça :

Florilege

 

 

Par tous les chemins

FLORILÈGE POÉTIQUE DES LANGUES DE FRANCE

alsacien, basque, breton, catalan, corse, occitan

sous la direction de MARIE-JEANNE VERNY & NORBERT PAGANELLI

 

PRÉFACE DE JEAN-PIERRE SIMÉON

 

©LE BORD DE L’EAU 2019

 

 

 

 

 

QUAUQUES EXTRACHS DE LA PREFÀCIA REMIRABLA DE JEAN-PIERRE SIMÉON

 

Il y a des livres possibles, des livres pourquoi pas, des livres dont on se demande pourquoi, et des livres nécessaires : celui-ci en est un. Parce que c’est une justice nécessaire et un bénéfice pour tous de révéler au grand jour ce que les représentations dominantes (…) ignorent.

 

… Toute langue non conforme à la langue dominante est une terre de liberté. En outre nulle langue n’est seule : elle est toujours terre de migration, le français (…) comme les autres. C’est donc une chance inestimable que le français cohabite en son lieu même d’usage avec d’autres langues : Il me plaît d’imaginer que des millions de locuteurs bilingues, voyageant chaque jour d’une langue à l’autre, apportent à la langue française des accents neufs, des mots oubliés, des syntaxes imprévues, des couleurs qu’elle avait perdues…

 

[Le poète] sait d’expérience que chaque langue est un monde qui augmente le monde, que chaque langue possède un génie inégalable et sans équivalent et qu’il convient donc sans cesse de traverser.

 

Toute langue humaine s’exhausse dans le poème qui porte paradoxalement à leur plus haute intensité sa particularité formelle et l’expression des universaux humains.

 

 

Jean-Pierre SIMÉON

 

Posté par jpreydy à 17:00 - Commentaires [0] - Permalien [#]

QUÒ SE DITZ PUS GAIRE

 

QUÒ SE DITZ PUS GAIRE

 

L’adverbi gaire se ditz plan mai en occitan que guère en francés. Lo tròbe 30 còps dins mas 105 paginas numerizadas de Jan Picatau de Sent-Barrancon (Enric Delaja). Crese ben qu’en francés guère fai pus partida dau vocabulari corrent daus jòunes d’aüei.

En occitan lemosin, gaire vòu dire :

            –  « pas beucòp » . « Gaire de » se rapòrta a un substantiu ; indica una quantitat, un nombre, un degrat, un temps insufisents o ben un pitit nombre, una pita quantitat.

La Piaus d’Aur ne fasiá gaire de trabalh, mas lo mera zo li perdonava. (Delaja)

Las filhas coneissian lur calendrier. N’i aviá gaire que fasian passar Pascas avant Rampalms.

La soletat, vesetz-vos, damanda tot plen de fòrça ; ne’n ai gaire. (Joan Ganhaire)

            – « pas longtemps» (gaire de temps)

‘Na beleta se’n emparet, / Mas gaire ’la n’i demoret. (J-B Focaud)

            Coma de rason, l’adverbi gaire modifica un verbe :

Aime gaire l’empirisme, subretot quante se boira d’un pauc de fachilhieratge. (J. Ganhaire)

            o ben un adjectiu o un autre adverbi :

’Queu trabalh n’es gaire penible.

Ne’n veiquí un exemple ironic :

Los que passen dins lo vilatge van gaire redde ! Ils appuient sur le champignon !

        Se tròba empluiat emb un comparatiu : gaire mai, gaire mens…

Son chin era gaire pus gròs qu’un lapin.

Era gròs coma un lapin, o gaire mai.

 

Gaire ven d’un mot germanic que voliá dire « beucòp », lo contrari dau sense d’aüei. Aviá ’queu sense de « beucòp » dins la vielha linga e l’a gardat en lemosin dins la locucion « pus gaire » :

Nòstres vielhs trabalhen pus gaire. (pus beucòp, pus tròp sovent)

D’alhors, dins la linga parlada dins nòstres ranvers, trobem mai que mai gaire empluiat emb la negacion ne : « ne trabalhen pus gaire », « ne van gaire redde », « n’es gaire penible »…

« Pas gaire » es la fòrma normala en lengadocian. Trobem quauques còps ’quela fòrma empluiada per Micheu Chapduelh. Dos exemples :

S’acocona coma pòt per durmir jos un vielh pont. Duerm pas gaire.

Tot petit desjà semblava babiaud e quò s’era pas gaire adobat dempuei.

 

Pas la pena d’apilar los exemples e d’analizar totas las nuanças ; sufís de conselhar a las personas de linga francesa que aprenen nòstra linga de pensar de remplaçar, si quo es possible, las locucions « pas beucòp », « pas sovent », « pas tròp »…, que son correctas mas mens idiomaticas, per gaire, un mot restrictiu que ven de loenh.

 

A Javerlhac, lo 19 de setembre de 2019

Jan-Peire Reidi

 

 

Posté par jpreydy à 15:09 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :

19 septembre 2019

LA FILHA DAU CAPITANI (POSHQUIN)

А.С. Пушкин   Капитанская дочка

 

A.S. Poshquin La Filha dau capitani

Revirat dau russe en occitan per Jan-Peire Reidi

 

– Escolta, disset Pogachòv, sasit per una idéia meitat sauvatja. Te vau dire una faula que me fuguet contada per una vielha Calmic quand era pitit.

« Un còp era una agla que damandet ad una graula :

– Perqué vives sus terra tres cents ans de temps e ieu en tot nonmas trenta-e-tres ans ?

– Quo es, mon amija, que beves dau sang viu e ieu minge nonmas de la charn mòrta.

L’agla se calculet :

– Perqué pas eissaiar de minjar totas doas la mesma chausa ?

– D’acòrd.

L’agla e la graula s’enlerteren. Porteren los uelhs sus un chavau mòrt. Davaleren e se pauseren. La graula se metet de lo becar e zo trobet bon. L’agla zo bequet un còp, dos còps, flacasset sas alas e disset a la graula :

– Non, sòr graula ; pusleu que de minjar de la charonha, vau mai se gorjar de sang viu un bon còp, e aprep, vene que podrá ! »

– Coma trobas lo conte calmic ?

– Farlabicat, li respondí. Mas per me, viure de murtre e de brigandatge, quo es minjar de la charn de cadabre.

 

 Lo roman de Poshquin La Filha dau capitani (1836) es un daus prumiers chaps-d’òbra de la literatura russa. Conta coma lo jòune Griniòv ganha l’amor e l’onor au temps de la revòlta de Pogachòv, lo Cosac que se fai passar per lo tsar jos lo lo regne de Catarina II. Periòda treblada que trasvira las vitas de tots e farja los caractàris de quauques uns.

Portats per un recit plasent que ven dramatic e que nos laissa pas pausar lo libre avant la darniera linha, nos veiquí partits dins l’estepa russa au segle XVIII, darreir Griniòv e Pogachòv, coma los sodards, los Cosacs, e de la gent dau pòble que cresem desjà coneitre.

L’occitan daus trobadors e de Mistral, jos sa fòrma lemosina, pòrta plan gentament los vestits de Poshquin, lo grand poeta de la terra russa que fuguet tuat en duel per un Francés a la debuta de 1837, un mes aprep la publicacion de son roman.

 

Posté par jpreydy à 10:05 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , ,