Lo Chamin de la font, blog occitan de Jean-Pierre Reydy (Jan-Peire Reidi)

21 juillet 2021

LAS SARDINAS EN BARRIU

 

Capture d’écran 2021-07-22 à 08

S’es vut que los espiciers vendian de las sardinas « en barriu », de las sardinas que eran de’n prumier saladas e apiladas dins daus barricons per las femnas daus peschadors de Bretanha. Los vielhs los an pas obludats ’quilhs cercles de sardinas rosselardas dins una caissa ronda pausada contra lo mur sus lo trepador : un solelh de sardinas. Era-quò que las volian far sechar defòra, o ben que pudian tròp per las laissar dins la botica ? Quauquas lingas de pelha disian que lur sabor lur veniá dau chins que levavan la pauta dessus.

Se’n vendiá a Nontron, a l’espiçariá Bonafont, que avem plan coneguda. Quo es ’lai que, un còp, ma defunta granda-mair damandet per ’chaptar « des moncles ». La dròlla de l’espiçariá comprenguet pas. Voliá benleu dire « des moules » ? E ! La Joannà coneissiá plan la diferéncia entre « un monle », una fòrma per lo fromatge, e ’quilhs braves moncles lusents, plan sanciers, venguts dau bòrd de la mar ! La dròlla disset que ne’n avian pas. « Si-es ben, ne’n avetz ! Los vese ben, son ’quí, darreir vos ! Donatz-me’n tres liuras ! » 

Crese ben que ma paubra granda-mair i pauset pus los pès, dins ’quela botica, talament aguet onta. I aviá pertant pas de rason que una persona de son atge, que parlava sa linga dins son país, se trobés béstia davant una goiata pas tròp fina que parlava nonmas francés !

Per tornar a las sardinas en barriu, se minjavan grilhadas emb de l’eschalòta e un fiu d’òli e de vinagre. Mai benleu quauquas pompiras bulidas per adocesir lur gost fòrt e salat que lo diable ! Fai quauquas annadas, l’espicier dau pitit subremerchat de Javerlhac aguet l’idéia de ne’n tornar vendre. Sus lo còp, tots los Javerlhacs ne’n volgueren, que quò lur rapelava « las bonas sabors de dins lo temps ». Mas vos promete que i torneren pas, e que l’espicier las poguet pas ’chabar de vendre, sas sardinas. Crese ben que, en granda partida, aneren uflar e perfumar de lur odor sui generis los pilòts de borrilh dins las pobelas de la comuna !

Aura que passem pas fauta de bona besunha frescha de la mar, las sardinas en barriu nos farian gorgetar, mas nòstres ancians las minjavan de gost. Lur còrs de païsans aviá benleu besoenh d’iòde e de çò que ’pelen los omega-3. Quò a benleu fait que nautres aimem enquera las sabors fòrtas, coma una bona salada de pompiras e d’arencs fumats marinats dins l’òli emb daus onhons.

Los moncles… Aquí, dins lo país de ma femna ente som en vacanças, quo es la sason daus moncles,  ’quilhs bons moncles « de bouchot » que fròtgen dins la mar sus daus grands paus de chaisne o de chastenh. Plan melhors que los gròs moncles d’Olanda que fan venir dins los « polders ». Fins, saboros, una miràudia, ’quilhs moncles ! Farian enviá ad un malaude, coma òm ditz ! Ren de melhor que los moncles mariniers emb dau vin blanc e daus onhons. O ben daus moncles que avetz fait drubir dins un faitot, que avetz dòstat lo test de dessus e fait fricassar dins la paela emb de la minja de pan, de las lissas e dau persilh, coma las cagolhas. O ben una salada de moncles surtits de lurs tests dins daus ris e de la maionesa.

De segur, me plànhe pas de la taula de la gent d’aquí ; mas per un còp, tròbe que fan coma los Anglés : prenen la bona besunha e tròben moien de ne’n far quauqua ren d’imminjable ! Fan çò que ’pelen « une éclade de moules ». (Lo mot « éclade » pòrta benleu la marca d’un substrat occitan de Santonja ; me damande si es pas parent de « usclar », verbe transitiu que vòu dire bruslar, flambar en occitan.) Campen lurs moncles los uns contra los autres sus una pòst o ben una placa de tòla, mai que mai emb la poncha en naut. Los crueben de ’gulhas de pinhiers e ’luemen lo fuòc. D’es-quò brave, ’queu fuòc que flamba e ’quilhs toristas autorn que prenen de las fotòs ! Zo tròben « très convivial », plan convivent ! Mas, quand auran ’chabat de tuar lo fuòc e boissat las cendres, lo bon jus daus moncles aurá riulat terra, e quò vos fará plan despiech de veire se perdre lo melhor. Vos garantisse que ne’n minjaretz vòstre aise de cendres e de brijons de charbon, e que faudrá pas rencurar lo vin blanc per zo far colar, mai lo papier per vos eissujar las mans !

Me dòbte que lur « esclada de moncles » ven dau temps que los trabalhadors dau bòrd de mar ’trapavan çò que avian jos la man e se fasian per minjar au pus viste. Avian trobat ’queu biais de far cueire los moncles gaire delicat mas plan comòde que, aura, es tornat a la mòda. Au país de Nontron, veiretz de las afichas per de las serenadas « pommes-de-terre à la chaudière », en sovenir dau temps que fasian cueire la bacada daus pòrcs dins la chaudiera e que ne’n tiravan quauqua pompira per la minjar sens sau enquera bulhenta. En Charanta occitana, anoncen de las « soirées mijhot » benleu sens saber que, ente son, « le mijhot » se ditz « lo mijat ». Es fait d’eschalons de pan bonhats dins dau vin roge sucrat mai o mens nejat dins l’aiga frescha. Ma fe, si quò lur ditz, lurs pompiras de pòrcs e lur mijat, grand ben lur fase ! Mas ai paur que ne’n fasan coma los Javerlhacs de lurs sardinas en barriu.

Quò vendrá que las jòunas generacions faran de la linga occitana coma nautres dau minjar de dins lo temps. Quauques còps una chausa tornará a la mòda dins un contexte sociau, economic, environamentau e tecnologic diferent e, d’autres còps, la gent l’aimaran mai laissar perdre. Podem pas preveire çò que los jòunes gardaran e faran frotjar, çò que mabolharan e çò que laissaran de costat. Vòle creire que trobaran çò que lur fará mestier, que zo saubran far servir dau mielhs e, quitament, zo melhoraran. Mas sei segur d’una chausa plan simpla : lur ne’n devem laissar lo mai possible, de bona besunha, per la cosina de deman, una cosina que ’dobaran a lur mòda.

 

A Marennes, lo 19 de julhet de 2021

 

Posté par jpreydy à 22:24 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , ,


11 juillet 2021

VENIR

 

« Venir » es un verbe comun de las lingas latinas e, naturalament, lo trobem empluiat dins beucòp de situacions identicas en francés e en occitan. Mas l’occitan a de mai daus emplecs idiomatics de « venir » que lo francés coneis pas, o gaire.

Prumiera originalitat. Sabem desjà que, en lemosin, l’imperatiu de « venir » a la seconda persona dau singular es « Vaque » (« Vaque veire ! » : Viens voir !). 

 

VENIR VIELH

« Devenir » se ditz gaire nonmas per parlar de la destinada de quauqu’un :

« Que van-t-ilhs devenir ? ». Autrament quo es mai que mai « venir + adjectiu » que indica lo passatge d’un estat ad un autre. 

Per exemple emb los adjectius de color…

« La fuelhas venen rossas e rojas au mes d’octòbre. » (deviennent jaunes ; jaunissent)

« Venguet blanc coma un linçòu » (devint tout pâle ; pâlit)

…o ben las caracteristicas d’una persona :

« Fai pas bon venir vielh, ma paubra ! E vielh n’i ven pas qui vòu ! » (vieillir) « Venir a cent ans », quo es venir vielh !

« Venguet magre coma un jau que a trenta polas a contentar. » (maigrit)

« Lo president fuguet si aimable e li parlet si bonablament que P. venguet pus ardich. » (s’enhardit)

« La paubra femna cuget venir fòla quand son òme la laisset. »

« ’Quilhs goiats me fan venir einnocent ! » (me rendent idiot ; me font perdre la tête)

« Venir chèvre » , autre occitanisme, s’auva quitament dins lo nòrd !

Vesem aquí que « far venir + adjectiu » pòt correspondre au francés « rendre », verbe causatiu : far venir fòu, far venir chaitiu (rendre fou, méchant…)« Rendre malade » se ditz simplament « far malaude ».

… o ben d’autres exemples :

Au mes de feurier, quò se coneis que los jorns venen pus longs. (allongent)

« Venir a ren » se ditz, per exemple, de quauqua ren que avetz semnat, que fròtja mau, que malèvia e ’chaba per crebar. Si se ditz d’una persona, quo es meschant signe !

Autre idiomatisme : « L’an que ven, lo mes, la setmana que ven » : « l’an prochain le mois prochain, la semaine prochaine ». Ai auvit parlar d’una persona que compreniá pas perqué li parlavan de « coq au vin » quand li disian : « Au còp que ven ! » a la fin dau cors d’occitan !

 

FAR VENIR DAUS CANARDS

« Far venir » pòt s’empluiar coma « faire venir » en francés :

« An fait venir un medecin de Roma… » (chançon)

Mas en francés, trobem gaire « faire venir » dins lo sense de cultivar, elevar. Aquí, en occitan, « venir » pren lo sense de « frotjar » per parlar dau revengut o ben de las béstias.

« An un grand vergier ente fan venir de tot : de las pompiras, de las mongetas, de la porrada... » (ils cultivent)

« Fan gaire venir de blat negre emperaquí. » (On ne cultive pas beaucoup le sarrasin ici. »)

« Quo es un país ente las lissas e los onhons venen bien. » (poussent bien)

« Los peseus son venguts, fau los ’massar. » (bons à récolter)

« Los canards siran venguts per Nadau. » (bons à consommer; prêts pour l’abattage)

Far venir daus lapins, daus polets, un pòrc… 

« S’es vut que los paisans fasian tots venir un pòrcs per ilhs. » (élevaient un cochon pour leur consommation personnelle )

Podem remarcar que çò que òm « fai venir » es mai que mai per nurir la gent, per exemple la denada. Si quo es un chin, òm lo « fai elevar » a sa mair.

 

QUÒ VENGUET QUE…

 

La virada impersonala « quò venguet que…, quò venguet per + infinitiu» indica un chamjament d’epòca o de condicion que oblija de far quauqua ren que se siriá pas fait autrament.

« Quand quò venguet per ’rachar las vinhas… » (Quand il fut question d’arracher les vignes… »

« Quò venguet que poguet pus se levar… » (vint le moment où…)

« Quand quò vendrá que porai pus me sufir, ’nirai dins una maison de retirada. » (Quand viendra le moment où…)

« Quand quò venguet per partatjar los sòus… » (quand ce fut le moment de… ; quand il s’agit de…)

La virada impersonala (quò li/me/lur venguet) fai sovent referéncia a una condicion, un mau que òm subis :

« Quò li venguet daus arbalhons sus las chambas. » (il lui vint des furoncles)

« ’La brejava sos chais e i metiá tant de sablon que quò li faguet venir de l’andarsas. » (que cela lui provoqua des gerçures)

« Quand fuguet garida, quò li venguet una orror de tots ’quilhs remèdis. » (elle eut en horreur…)

mas quò pòt estre una idéia : « Quò li venguet una idéia ».

 

Un còp de mai, vesem que daus biais de dire que se comprenen aisat en occitan venen complicadas quand los volem revirar au pus prep en francés. Quo es sovent una pròva de lur autenticitat. Quò fai pas venir la linga pus simpla, mas de segur, pus fina, e plan mai interessanta per las personas que aprenen l’occitan.

 

A Javerlhac, lo 11 de julhet de 2011

Posté par jpreydy à 13:53 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :

02 juillet 2021

QUO ES BON !

Aüei la gent disen sovent « Quo es bon » ente, autres còps, anonçavan « N’i a pro », « Quo vai entau », « Mercés, ne’n vòle pus » . O ben, quand lur servian a beure, disian : « Là !  Là ! Lààà ! », mai o mens fòrt a proporcion de lur set, mas ne’n ’massavan un plen veire de totas faiçons… Enquera aüei, si donatz a vòstres vielhs vesins de vòstres champanhòus o de la frucha que ne’n sobratz, diran cortesament : « Là ! Là ! Gardatz-ne’n per vos ! », mai si ne’n lebreten de vos veire contunhar de garnir lur panier. 

En francés de França, mai quitament en occitan d’aura, « Quo es bon ! » se ditz plan sovent per indicar una quantitat sufisenta o ben un degrat de ’chabason satisfasent. Es totjorn conclusiu. De mon costat, si a taula tròbe la cosina a ma mòda,  « Quo es bon ! » vos dirá mon plaser de la minjar. Mas si vòle estre pus precis per estre mielhs compres de las jòunas generacions, dirai : « Quo es plan bon ! ». « Plan » fará la diferença. Me diretz que quò despend dau contexte…

 « Bon » fai partida dau vocabulari comun de las lingas latinas. Quò fai que (« Du coup », autra locucion a la mòda en francés d’aüei)… Quò fai que la gent de linga francesa que aprenen l’occitan comprenen plan lo mot « bon », mas auran pas totjorn idéia de l’empluiar dins quauquas locucions correntas ente chausiran quauque autre mot sabent trobat dins lo diccionari. Per exemple, quante las dròllas fasian a la merchanda emb de las peças traucadas marcadas « État français », sabian que ’quela monuda era « pus bona ». Una carta d’identitat de dietz ans es « enquera bona »,  o ben, dins una linga un pauc mai sabenta : « en cors de validitat », « pas enquera perimida ». Parier per vòstre tiquet de metro pas enquera tamponat : es bon. Un autre exemple ? Ma defunta mair disiá totjorn que sa bela-mair era « bona per ela » e que sos patrons eran « bons per lurs obriers ». Vesetz ! Pas la pena de cherchar daus mots coma « validité »« gentil » dins lo diccionari. Per los paisans de nòstra jounessa, una china « bona » era una béstia que gardava bien las vachas, pas quauqua raca que voliá pas escoltar, que minjava los uòus o mordiá la gent. Sos mestres li fasian elevar un chin de sa portada per los vesins o ben per ilhs.

A las personas que vòlen aprener la linga que se parlava dins los vilatges de nòstra jòunessa, pòde nonmas recomandar de legir daus contaires de nhòrlas sovent mespresats coma Panasòu, Delaja (Contaviòrla), Jan de Fàia… Auviran pus la musica de las frasas que avem enquera dins l’aurelha, mas una linga vertadiera, viva, saborosa totparier. Una linga que ’pelavam « patois ».

Ten ! Quò me fai pensar ad autre derivat de « bon », un verbe que s’auva pus gaire : « abonir », « abonesir ». « Melhorar », si aimatz mai. 

Un contaire peitavin[1] conta dins la linga de son país que sos vielhs vesins volgueren festar lurs cinquanta annadas de vita ensemble d’un biais pas ordinari. 

« Vòle que fasam amic, çò-disset la Jana a son Enric. Vòle anar ente zo faguerem lo prumier còp ! ». 

Quo era un prat ente la femna gardava las ovelhas quand era jòuna. Los veiquí partits bradin-bradau chascun emb sa cana e sas bòtas. Mas quante ’riberen a la charrau, vai te far fotre ! (Quo es lo cas de zo dire !), se troberen davant un fiu electrifiat. O per mielhs dire dos fius que l’agricultor aviá mes per l’amor de ’restar los vedeus. La Jana, totjorn escarrabilhada, entreprenguet de s’estorcinhar e de se raletar jos lo fiu lo pus bas, mas anet pas pus loenh. Aviá benleu vut venir las vachas e lo taureu. Benleu que sas dolors li torneren.  Mas, nastra coma era, volguet a tota fòrça demorar sus plaça. Ma fe, fauguet ben li passar sas fantaisias. A mon amic ! chasque còp que son òme se solevava, ne’n ’massava una brava gisclada de corrent dins l’eschina ! Pensatz si quò li donava dau lanç, quò auriá raviscolat un morent ! Agueren viste obludat lurs dolors de paubres vielhs !

« E ben, çò-ditz la Jana, te ses melhorat, mon Ricon ! » (« Tu t’es abouni, mon Henri ! », en peitavin.)

Si dise « Quo es bon ! » comprenetz-vos que ’quela colhonada es ’chabada, o ben, coma dins la chançon, « It’s so good… »  ?

 

A Marennes, lo 30 de junh de 2021



[1] Yannick Jaulin

Posté par jpreydy à 10:45 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :

25 juin 2021

LAS CAGOLHAS


 

IMG_2200

IMG_2013

IMG_2015

La cagolha, unitat de mesura de la "distanciacion

 

                                                            A las egleisas de Luçaç e de Sent Martin : la sociala" dins las Charantas. Nòstres vesins aimen rire...                                                    vita eternala

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Granda-mair e son pitit-filh un ser d’auratge a jorn falit. Terra chauda, trempa aprep una bona ramada d’auratge. Bóitia de conserva, lampa electrica. Una cagolha, una autra, un parelh de cagolhas acobladas. Sus los bòrds dau chamin, dins l’erba, sus las peiras blanchas, dins lo plais. Estonat de far tant aisat per dondar la natura, lo goiat tot esfeunit banha son jòune còrs dins la nuech, dins la babor e las sentors fòrtas de la terra raviscolada. 

Mans jaspinhosas, vòu tot ’massar : las cagolhas rossas e negras, las cagolhas tròp pitas. Non, fau laissar las cagolhas de serp, mai las que lur test es enquera mòu sus lo bòrd. Las cagolhas tiren lurs banas, s’estirgossen, monten las unas sus las autras dins la bóitia de conserva. Van surtir de la bóitia, fau la voidar dins la grand panier eissueja-salada de la mémé… Trenta, quaranta, quatre-vingts cagolhas…

Las cagolhas van eissaiar de surtir dau topin brechat d’una pita pòst e d’una gròssa peira.  Mingen la farina, junen quauques jorns o quauquas setmanas, laissen daus tortilhons de merda dins lo fons dau topin. La mémé las fará desgorjar dins una bacina d’aiga e de vinagre. Lo goiat vengut vielh auva enquera los tests bradassar brau-brau-brau quand las mans calosas de sa defunta granda-mair los lava a granda aiga. 

Cagolhas bulidas dins la marmita, cuechas dins la paela o ben la tortiera emb dau lard, de la mija de pan bonhada dins dau lach, de la lissa, dau persilh. Lo goiat tira la cagolha de son test, laissa la tripa. Las aima talament, ’quelas cagolhas, que desvira totas las peiras e los vielhs topins especonats dins las ortrujas autorn de la maison per ne’n trobar. Fai tombar un grun de sau dins chasca cagolha, las fai cueire pausadas d’eschina sus lo raschaud dins la chaminéia. La bava ven rossa un còp cuecha, saborosa coma una crosta salada, un pauc amara.

Los elicicultors d’aüei fan venir de las cagolhas jos daus tunels de plastic. Las venden sus los merchats. Los toristas visiten los elevatges, « degusten » lo pastis de cagolhas sus de la tòstas de pan de mija, ’chapten dau caviar de cagolhas a pretz d’aur. La gent ’massen pus  gaire las cagolhas au bòrd daus chamins emb una lampa electrica. Ren que de pensar a tota la poison espanduda dins las terras e a la saletat sus las rotas, ne’n son desgostats. Siriá-quò pas maluros d’empoisonar las cagolhas d’un costat e de ne’n far una « espècia protegida » de l’autre ?

Ai legit que los Romans, que ne’n eran fòus, fasian venir de las cagolhas, aitot ilhs. Quo data pas d’aüei que los òmes son contents de minjar de las cagolhas per chamjar un pauc los repas. Los paubres i trobavan las proteïnas que lur fasian plan mestier, sens far de despensa e sens se tròp fatigar. Non, Cròs-Manhon minjava pas nonmas de la charn de rène. Quò faguet de las cagolhas coma de las uistras ; plan presadas per daus Romans golards, fugueren longtemps la vianda daus paubres e an ’chabat per venir un plat de festa condicionat, comercializat, gastronomic.

Cagolha : béstia de riséia o de miràudia ? Las quitas sonoritats de son nom vos farian rire. Béstia lenta, lenta. De quauqu’un de mòu e mau-desgordit disen que es « nervos coma una cagolha que vai marendar ». Per se trufar daus Charantés, los apelen « Cagolhards ». Disen que los Charantés chanten La sauce aux lumas a lur femna per li far amic. Per Nadau, ma defunta bela-mair santongesa nos fasiá de las cagolhas « per ’ver daus sòus tot l’an que ven ». Béstia de chança, fòrta e pacienta. Béstia redonda e lena, plan genta. La Wikipedia nos ditz que mena un bruch coma « un marmus presque musicau que pòt far pensar a un poton » ! Las banas mòlas que pòrten sos uelhs son pas per atacar o se defendre. Béstia desarmada e espaurida que se barra dins son test per se parar dau dangier. Òm pòt totjorn se mocar de l’innocéncia : innocent-einnocent. Lo vironzeu sus son eschina es una espirala, una figura geometrica que a pas de començament e pas de fin ; la trobem gravada sus los murs de las egleisas romanicas de Luçaç e de Sent Martin lu Pench. Cagolha-colhonada o ben signe d’eternitat, som pas oblijats de chausir.

A Javerlhac, lo 23 dau mes de junh de 2021, jorn de brave temps per las cagolhas.

Posté par jpreydy à 14:21 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :

17 mai 2021

YO-YO MA

YO-YO MA

 

Aviá nonmas quatre ans quand sos parents chinés emigrats a Paris sieteren Yo-Yo Ma sus tres annuaris de telefòne per li aprener a far sonar sas prumieras nòtas sus son violoncèle de mainatge, set ans quand juguet per lo President Kennedy, quinze quand donet un concert en solista a Carnegie Hall.

Yo-Yo Ma aviá uech ans, Pau Casals dietz còps mai quand se rencontreren. En 1890, Casals aviá trobat dins una pita botica poverosa de Barcelona las particions de las sieis Suitas per violoncèle sole de Johann Sebastian Bach sebelidas tres segles de temps que, aüei, fan partida dau repertòri de tots los violoncelistas. Casals aviá 25 ans quand, après dotze annadas de trabalh, interpretet sa prumiera suita en concert. Tots los jorns de sa vita, ne’n jugava una. Tots los jorns, lo pair violonista de Yo-Yo Ma ne’n fasiá aprener doas mesuras au còp a son drollichon. Yo-Yo Ma a fait tres enregistraments de las sieis suitas de Bach, una per sos vint ans, los autres per sos quaranta e per sos seissanta ans. A jamai obludat lo conselh que li donet lo grand violoncellista : « Sias un estre uman en prumier, un musician aprep ».

L’estre uman en prumier. Chinés, francés, american, òme. Anet a Harvard per estudiar l’antropologia e rencontrar daus estudiants de tots los país. Pus tard, partit estudiar las tradicions musicalas daus òmes de la brossa (bushmen) dau Kalahari. « La musica pòt espelir ente que siá, quoras que siá. » Aquí Ma pren una musica compausada per daus instruments faits de bois, de uòus de requins e de cauquilhatges ’massats sus la plaja. Alai Yo-Yo Ma e un chabretaire galician jueguen ensemble una sarabanda de Bach.

Amassar los òmes, partatjar, junher. Sa musica es un liam que junh lo musician emb los òmes e lo monde. 

Juega la suitas de Bach. Mai de doas oras de musica sens entracte que tòca l’umanitat de l’òme, que ràia dins nòstres fons los mai sornes. Yo-Yo Ma es un òme bon. La musica de Ma apasima, evelha l’esperança e la volontat de bien far. Coma Nelson Mandela e d’autres òmes excepcionaus, dòna a d’autres estres umans lo coratge e la saviesa.

Yo-Yo Ma juega las suitas de Bach sus las nautors de la vila dau Cap per portar a la consciéncia mondiala lo problema de la biodiversitat marina. Juega las suitas en Indonesia per sauvar la mangrova, a Chicago contra las armas de fuòc, en Corèa rasis la zòna demilitarizada per daus pitits dròlles que decoren de las serps volantas. Son Bach Project començat en 2018 compta 36 destinacions dins lo monde. Ne’n es a nonmas 28 a causa de la pandemia. Sos Action Days (Jornadas d’Accion), que seguen los concerts, lo menen pertot ente fau aidar e encoratjar los que fan quauqua ren. Vai pertot, es curios de tot, parla coma tot lo monde. Quand fau partir, sos collaborators son quasiment oblijats de l’emmenar de fòrça.

Yo-Yo Ma es pas fier. Ditz que es coma la peira dins lo conte de la sopa de peira. Quand l’estrangier que ’rieba dins lo vilatge ente la paubra gent an ren, mas ren, per far la sopa, lur promet que pòden far de la sopa emb la peira que lur dòna, e la gent ’chaben per trobar aquí una pompira, aquí una porrada, alai un bocin de lard…

Per Yo-Yo Ma la cultura pòt « assuausar la discòrdia, afortir los liams de comunautat, promover la justícia sociala, protegir l’environament ». Es « lo punt de convergéncia daus arts, de las sciéncias e de la societat ». 

Per nautres Occitans, las lingas entren dins ’quela definicion. Chasca linga es una creacion culturala collectiva de las mai preciosas.

Quo es benleu aquí una idéia triviala, mas quand vese ’quilhs grands violoncellistas que fan s’exprimir l’umanitat de l’òme dins la musica de Bach – Yo-Yo Ma pertot dins lo monde e lo defunt Pau Casals a Prada – me pòde pas retener de pensar au mera actuau de la vila d’exili dau mestre catalan. Aüei, a la plaça que ocupa, a mai d’un biais d’exprimir son umanitat : defendre nòstra santat e nòstre environament, solatjar las sufrenças economicas… Per me, ’restar los que vòlen ’chabar de tuar las lingas de nòstres pairs – e daus seus ! – ne’n siriá  un autre.

 

Sorça : Bridging cultures and good causes with music by Claudia Kalb, in National Geographic 05-2021, pp 32-36

 

A Javerlhac lo 16 dau mes de mai, 2021

 

Posté par jpreydy à 13:06 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , ,


28 avril 2021

LOS MORRILHONS

 

 

Antan au mes d’octòbre, quante anava au borg, aimava plan parlar occitan emb una una brava femna que demòra rasis lo pont. Quand me vesiá ’ribar emb mon masca sus la figura, me disiá totjorn per rire :

« Avetz enquera vòstre morrilhon ! »

Zo vos conte au passat, perque gaire de temps aprep, lo pont, que començava de s’esbolhar e que aviá plan mestier d’estre ’dobat, fuguet barrat per mai de sieis mes. Quante vòle anar « au vilatge » (coma disen los que fan pas la diferéncia entre un borg e un vilatge), sei oblijat de far un grand destorn per passar de l’autre biais de l’aiga. Quò fai que vese pus gaire ma sòr de linga occitana, tota sola au mitan daus camions, de las gruas e de las betonieras, que son quí per tornar bastir un pont mai solide.

Benleu que lo mot « morrilhon » vos ditz ren si avetz pas conegut lo temps que la gent trabalhavan enquera la terra emb daus buòus o de las vachas. Quand avian liat lo Bilhat e lo Chabròu, lur passavan los morrilhons avant de los atalar per pas los laissar brostar quauque piau d’erba deçai delai. Un bocin de sacha sus lo front los garantissiá de las moschas e daus tauns (que apelavam daus asnissons) e los empaichaiva de veire davant ilhs.

Coma de rason, lo morrilhon era engulhat sus lo morre de ’quelas paubras béstias, – un treliç que lur chauchava las nasieras e que teniá preisoniera una partida de lur gròssa testa pacienta. Vese pas de mot mielhs chausit que « morrilhon » per dire çò que, dins l’idéia de ma vesina occitana, priva lo còrs d’una persona de sa libertat. Li fai pensar ad una béstia mautractada que trabalha tot son paubre temps de vita jos lo fisson de l’agulhada per ’chabar dins las sietas daus crestians.

De segur, la gent de nòstra comuna aimen la libertat. Quo es çò que los faguet entrar en resisténcia pendent la guerra. Lo 24 de julhet de 1944 una ponhada d’òmes dau país ’resteren daus Alemands e daus milicians plan mielhs armats e mai nombros que ilhs. Venian d’Engolesme per anar punir Nontron liberada. Siriá-quò pas maluros si aüei ’quel esperit de revòlta e d’independéncia de nòstres vesins lur fasiá chausir d’escoltar los filhs (e las filhas !) de los que lurs pairs bateren en ’44 ?

A Maurici, isla de l’Ocean Indian ancianament Isle de France, venguda anglesa en 1810 puei independenta en 1968, i a una montanha que avança dins la mar e que retira un morre. L’apelen Le Morne. Me sei damandat si lo nom era pas parent de nòstre « morre ». Lou Tresor dóu Felibrige nos ditz que « mourre » vòu dire « mufle, museau, groin,… »  o ben « rocher en forme de mufle, mamelon de montagne, éminence arrondie, morne ». Per quauques diccionaris francés, que an jamai auvit parlar de l’existéncia d’una linga que s’apela l’occitan, lo mot « morne », attestat en Haití e dins las Antilhas, es una alteracion (?) de l’espanhòu o ben dau portugués « morro », que vòu dire « morre ».

Los Mauricians conten que, au segle dietz-e-nòu, daus esclaus fugiren se sarrar sus Le Morne e i visqueren en libertat, copats dau monde de las annadas de temps. L’esclavatge fuguet abolit a l’Isla Maurici en 1835. Los gendarmas lur volgueren anonçar la novela mas, quante los vegueren ’ribar, los ancians esclaus cregueren que los venian querre per lur tornar prener lur libertat. Fugiren a la poncha dau morre, ente la montanha tomba drech, e se lanceren tots dins la mar.

Vòle creire que l’esperit de libertat nos fará chausir la vita, un « morrilhon » per nos sauvar, sens nos laissar metre de sacha davant los uelhs. Dins pauc de temps, lo pont sirá dubert.

 

A Javerlhac, lo 26 d’abriu de 2021.

 

Posté par jpreydy à 09:06 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , ,

01 avril 2021

AIGA DE VITA, DE MÒRT, D'AMOR

 

Avetz benleu chas vos, obludadas au fons d’un gabinet, quauquas botelhas de liquossiana sens nom que quauqu’un vos donet fai sai pas quantben d’annadas e que avetz jamai migrat de gostar. Fatz benleu coma me que pense jamai òfrir de las liquors o daus « digestius » aus convidats a la fin dau repas, mai daus còps lo quite aperitiu avant. Quauqu’un que tornava de Grècia o de Turquia vos portet una botelha d’alcòl per vos far un present originau e exotic. Las estiquetas estrangieras, meitat minjadas per lo temps, son illegiblas. Si trobatz una botelha blancha plena d’una besunha clara coma l’aiga de ròcha, ven dau vielh vesin que aviá gardat lo drech de far bruslar sa vendenha e sas prunas au segle passat. L’aiga de Lorda es sus la mesma estatgiera. Dins l’idéia de ma paubra mair, deviá benleu servir per tirar l’aiga beneita a un defunt.

Non, n’i fasem pas bien de mau au rascla-budeus que, coma òm ditz, tua los vermes daus pitits, mai los pitits que an daus vermes. Me creuretz si voletz : un còp, un medecin vengut d’un país d’Euròpa plan eslunhat dau nòstre m’òfrit, per me far plaser, una pita botelha en plastic plena de quauqua šlivovica (aiga de vita de prunas) de 60 degrats. Me prometet que l’aiga de vita fasiá pas de mau a los que an una tension tròp nauta. Me damandet si li podiá donar de la propolis de mas ’belhas. Me faguet comprener que la propolis dins l’aiga de vita podian far un bon remèdi per la gent desjà pus tot jòunes, que son pus tan fiers… coma dire…que an pus la fòrça… vesetz ben çò que vòle dire. Aguí pas lo temps d’eissàiar la recepta que nòstra femna aviá desjà pres la bevenda per netiar los carreus. Mai quò sentiá a bon dins la maison ! Faguerem servir çò que demorava dins la botelha per nos desinfectar las mans, antan, quand aviam pas enquera de geu idroalcòlic. Quò sentiá a bon dins la veitura. Mas per perfumar sos gasteus, la pastissiera coneis nonmas son conhac de quaranta ans d’atge que li ven de sa familha santongesa. Vos pòde pas dire si i fai o pas, l’afrodisiac dau doctor D.

Lo prumier còp que aní en Russia dins las annadas seissanta-e-dietz, e que m’esvelhí dins lo vagon-liech daus costat de Smolensc, fuguí estonat de veire tots ’quilhs aubres fruchiers dins los vergiers a costat de las pitas maisons de boesc. Quante visití l’installacion darreir la maison de la gent que me reçabian, comprenguí. Mas quo era mai que mai dau grun que lur serviá per lur samogon (vòdca que fasian ilhs-mesma). Una besunha inbevabla. « Fau beure sens prener alen », me disian. Los òmes de ’quilhs país d’Euròpa aimen beure de l’alcòl fòrt aus repas, – mai en defòra.

Autres còps, l’aiga de vita aviá de la valor per los paisans. Me’n fasian portar una botelha a la dama de l’escòla per sas estrenas. Se’n beviá mai qu’aüei. Per ’chabar un bon repas, los òmes bevian « lo cafet e la gota ». Disian per rire que quo era « de l’aiga de mòrt ». Los jorns de festa, tiravan quauquas cireisas ròsas d’un bocau plen aus tres-quarts d’un jus roge. Las femnas e los quites mainatges ne’n minjavan per la bona bocha. L’aiga de vita serviá per netiar lo mau daus crestians coma de las béstias. Una dent que vos doliá se soanhava emb un tapon molhat de blancha pausat dessus. Chas nos contavan que los gendarmas avian trobat una botelha voida a costat d’un cadabre.

Tots los iverns, lo lambinaire campava son alambic rasis la mara de Nontroneu. Se’n veu pus gaire de ’quilhs enginhs aüei. Los drechs de far bruslar se perden, e la mòda es venguda de raubar los tudeus de coire. La gent avian ben tots quauqua barrica de prunas que bulhiá darreir un mur dempuei lo mes d’aust. La chaudiera de l’alambic era garnida a la forcha de nòus bencs e chaufada de bon boesc de chaisne copat de la bona lonjor. Lo lambinier trabalhava tres o quatre mes dins la gaulha, la fumada, las sentors de l’alcòl e de la rafla bulhida.

Quante desbarassí la cava de nòstra vielha maison, trobí una damajana d’aiga de vita de las melhors. Ma defunta mair  me disset que  chas nos, que eran mòrts dempuei las annadas cinquanta, la gardavan « per quante Jan-Peire se maridará ». Vos pòde pas explicar çò que quò me faguet d’auvir ’quelas paraulas que beucòp de monde d’aüei comprendran pas. De que los far rire, los estonar e mesmament los chucar. Mas qui sap ? Benleu que, dins lo país dau doctor D., a l’autra riba de l’Union Europenca, an lo mesma biais incongrú e esmovent que chas nos dins lo temps de dire lur estima aus estrangiers e lur amor a lur dròlle.

A Marennes, lo 31 dau mes de març de 2021

 

Posté par jpreydy à 20:20 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , ,

24 mars 2021

LO BROCHET E LO RAT GAULHIER

Veiquí un texte que durmiá au fons de mas tiretas electronicas dempuei un brave moment. Los òmes, que vòlen totjorn tot tornar a ilhs-mesmas pòden ne’n far çò que vòlen. Mas la natura dòna pas de leiçons de morala e prepausa pas d'interpretacion.

 

 

LO BROCHET E LO RAT GAULHIER

Fabla, si quò vos ditz

 

Sabetz çò que quo es, un rat gaulhier ? Los chats risquen pas de lur far de mau, perque son mai beus que los mai beus daus margauds. ’Quelas béstias d’aiga vengudas d’America dau Sud an laissat lurs gabias dins los elevatges ente los fasian venir per lur prener lur charn e lur borra. Cresetz-zo si voletz : los Peitavins ne’n fan dau pastis que venden a la toristalha ! Aura, ’quilhs gròs rats que semblen daus castòrs an ganhat totas las aigas d’emperaquí. Ne’n fan daus degasts dins los vergiers au bòrd de l’aiga ! Lurs cròs jos terra son causa que las rebieras s’esbòlhen. Si ne’n vesetz un a la chaça, fau pas rencurar vòstre còp de fusilh.

Justament, un ser de novembre que ieu era sus una isla au mitan d’un estanh a esperar la passada daus canards, ne’n veguí un, de rat gaulhier, mai gaire presentable. Començava de far brun ; ieu era ’quí, dempès dins la fanha dempuei un moment, e sentiá la freg e l’umiditat  a travers mas grandas bòtas. Mas çò que me fasiá trobar lo temps long, quo era mai que mai la pudesina autorn de me. Quò pudiá, mas quò pudiá !  Una odor de cadabre doça e espessa a vos far fugir. Volguí me ’rachar de ’quí. Au diable los canards mai los autres auseus d’aiga ! Mas quante me virí darreir davant per tornar dau costat daus autres chaçadors, e que mas bòtas comenceren de gansolhar dins la gaulha cloncon, cloncon, portí los uelhs sus un modelon sorne que aviá mancat de m’entraupar. Quo era quò-’quí que pudiá tant, e que aviá pas bien pogut veire dins la nuech jos los vernhes : un gròs rat gaulhier purit, meitat minjat per la descompausicion. Auriatz dich que ’quel animau aviá una coá lonja, lonja, gròssa coma lo braç. Una béstia meitat castòr, meitat peisson.

Comprenguí çò que aviá ’ribat. Un brochet daus mai beus, que se teniá benleu au gach de quauque gardon o quauqua pola d’aiga, sarrat jos una còça, aviá agut los uelhs pus grands que lo ventre. O ben aviá pas agut lo temps de bien veire çò que voliá ’trapar. O ben aviá pas pogut se retener de nhacar la coá dau rat gaulhier que nodava a sa portada. Las dents dau brochet avian pas laschat çò que tenian. Lo rat gaulhier aviá plan tirat, tira, tiraras-tu, per far segre entau una béstia manchada sus sa coá, jusca l’isla de l’estanh. Mas aviá pas pogut se sauvar e lo rat gaulhier mai lo brochet avian crebat, l’un d’emorragia, l’autre d’asfixia.

Voletz trobar una moralitat ? Dire que fugueren punits tots dos, l’un per aver colonizat un endrech que era pas lo seu, l’autre perque fuguet pas pro prudent, tròp gormand, pretencios ? Coma l’engalhauda que se voliá far tan bela coma lo buòu ? Coma los país que se fan la guerra e que se roinen e se destrusen l’un l’autre ? Sabe-ieu que de mai… Si quò vos ditz, si avetz una idéia, perque pas ? Per me, quò me ditz ren de ne’n far una fabla. Sabe nonmas que quò pudiá.

 

A Javerlhac, lo 9 de junh de 2014

 

Posté par jpreydy à 14:17 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , , ,

21 mars 2021

LOS SAUVATGES E LA SAUVATGINA

Mon ’reir-’reir-’reir- grand-pair bastit ’quela maison tota sola ente demòre aüei dins lo país daus singliers (daus singlars, si aimatz mai), un país plan sauvatge ente, coma òm disiá autres còps, lo lop minjariá sa mair que degun zo saubriá. Pareis, justament,  que lo darnier lop fuguet tuat a dos o tres quilometres de ’quí, gaire loenh dau vilatge de Chantagreu, lo 6 de decembre de 1940 (Premium Sud Ouest 18/12/2020 ; Dordogne : l’histoire du dernier loup abattu en 1940 à Javerlhac). Aura enquera, avem ben chas nos l’aiga correnta, l’electricitat, lo telefòne, internet, mai un quite robòt per netiar la maison, mas vivem dins la natura. Som pas exactament « a la campanha », coma nòstres vesins au vilatge. Avem nonmas de ’visar  defòra per espiar las chabras sauvatjas e d’autra sauvatgina. 

Sovent, los jorns de chaça, vesem passar los quatre x quatre emb un singlier dessenhat sus una portiera. Son menats per daus chaçadors ’bilhats de verd e de roge que tenen lo volant d’una man e un telefonet de l’autra. Fan segre dins una remòrca daus chins que son bradassats deçai delai darreir una grilha. Daus sauvatges modèrnes ?

Non, lur ai jamai defendut de passar e de chaçar sus la proprietat, a ’quilhs predators dau diumenc. Zo rencure pas ; avem pro jarras de singlier e de chabra sauvatja dins lo congelator per far minjar nòstra granda familha dos o tres jorns de reng. Ne’n avetz gostat dau singlier, ròstit o ben en cebier ? Un còp que tueren un gròs singlier rasis la maison, lur aní damandar de me metre de costat un bocin de vianda per se far perdonar. L’endeman, veiquí un grand sac de charn sagnosa. Filh de lop ! quau bocin !

Au chasteu de Chambord, las damas dau segle XV montavan sus la terrassa d’ente podian segre la chaça dins los grands bòscs a l’entorn. Fau parier ; me  plante un moment sus lo balet per escoltar o ben devinar çò que se passa dau temps que sei a esserbar lo o ben ’massar la besunha. 

« Cho !…

Quò i es, quo es partit ! Clau ! Clau ! Clau !...

Quò se’n vai dau costat de Las ’Badias !...

Non, quò tòrna vers Las ’Chanaus. Quò vai surtir dins ’quilhs fons au bòrd de la rota !...

Pau ! Pau ! Pau !  Mas m’es ’vis que quo es tornat partir… CLAU-CLAU-CLAU-CLAU ! ’Queste còp quo es mancat, la béstia es pas mòrta ! »

Quauquas minutas pus tard, vese surtir dau bòsc doas chabras sauvatjas que se planten doas-tres segondas benleu dietz metres pus loenh, coma per escoltar o ben se damandar de quau biais virar. Senten benleu ma preséncia… Vooo ! las vese se destindar, sautar-volar-traçar dins lo prat, per-dessus la clausura electrica, tan leugieras sus lurs pautas teunas que semblen pas tucar terra. Piunada de còr quand las vese s’essublir darreir lo tuquet. Moment d’enviblor e de gràcia que s’esvanis.

Loenh darreir, los chins seguen la piada clabau… clabau…, la perden, la tòrnen trobar… Un chin mens valhent que los autres laissa la tropa un moment per venir nos sinar, se far aflatar, beure dins l’arrosador, l’esversar. Puei los quatre x quatre suerten tot d’un còp dins un brundir d’infern, redde-redde, coma per mielhs ’rachar las peiras dau chamin. Som-nos dins un autre monde ? Los senhors de dins lo temps menavan benleu pas tant de bruch quand acorsavan la sauvatgina a chavau. En musica !

Las chabras sauvatjas que vesem aquí suerten mai que mai l’enser a jorn falit. Las auvem raunar o, per mielhs dire, japar coma un chin rauche, per prevenir un estrangier, o benleu lur pitit, que son ’quí. D’eran-t-ilh minhards ’quela pita chabra e son pitit que, sietats sus lo balet los sers d’estiu, ’visavam passar au fons dau vargier ! Se sarravan un moment darreir lo reng de peseus, nos espiavan per veire si bolegavam pas, puei doçament, leugieramant,  contunhavan lur chamin per anar beure au lac. Quante ne’n vesiá quauqu’una a la chaça, fai quauquas annadas, faliá ben que li tiresse, per far semblant, davant los autres chaçadors, mas crese ben que fasiá exprés de la mancar. Aura, fau mielhs que quò ; vau pus a la chaça.

Pertant, tan gentes que sian, vos promete que los plànhe pas, los chabròus que ’massen una bona descharja de chabrotinas. Ne’n ai mai d’un, de repròches, a lur far. Per començar, mos pitits chaisnes trufiers : ne’n plantí 70 i a vint ans ; ne’n laisseren 5 ! Quò contunhet per lo vergier. Troberen que los pebrons e la salada biò eran una bona sorça de vitaminas. Prenian delicatament lo còr de la laituja e laissavan las fuelhas sus los bòrds. Fauguet far un barradis autorn dau vargier e metre dau trelhis per garantir los trufiers. E que diriatz-vos si plantavas un pitit cirier empeutat, de bona varietat, e lo trobavas tot pelat l’endeman ? Mas quo es ren a costat de çò que fan aus bòscs. Coden la testa daus pitits chaisnes ; quò fai que los jòunes chaisnes que essaien de frotjar dins las jarriças son sovent ranquenits, drechs coma mon cobde quand me mòche. Las nosilhieras prenen lur plaça ; los chabròus aimen pas las gitòlas de nosilhier. Autres còps, lo lop minjava los chabròus que podiá ’trapar e espaurissiá los autres. Aura, avem tuat los darniers lops e, au luòc d’acorsar los chabròus, los lops que tòrnen tròben que fan pus aisat de se servir dins daus tropeus d’ovelhas que pas una bargiera ven defendre en tustar sas suchas. Mas zo vos damande : los quaus fan lo mai de mau aus aubres : los chabròus o ben las machinas novelas que còpen tot ?

Ten ! Vos mente pas : i a doas minutas, en levar los uelhs de mon ordinator, quo es un pòrc singlier d’una bela talha que vene de veire. Quo es pas sovent que vesem un singlier si fai pas brun. Los chins l’an benleu acorsat ; es benleu blaçat. A fait dau chamin. A un gròs ventre ; quo es benleu una tròia plena que chercha un endrech tranquille. La tuaran benleu deman, que la prefectura a prolonjat la sason de chaça. Un còp de mai, escoltarai. Saubrai si los chins an fait levar quauqua ren. Un, dos tres còps de fusilh… los chins que se taisen l’un aprep l’autre… un chaçador que còrna sa victòria : saubrai que la béstia es mòrta. Si auve los chins japar-janglar, jape que te jape, totjorn a la mesma plaça, me dobtarai que quauque vielh varrau es aculat. Emb sos cròcs afilats coma daus rasadors, voldrá esventrar lo prumier chin que passará a sa portada. Si los chins se pausen e si auve ren pus, me calcularai que an ’chabat la béstia d’un còp de carabina.

Los chaçadors los cugen pas far surtir daus bòscs, los singliers, e quand lur pòden tirar, quo es mai d’un còp que los manquen ! Los merchands de cartochas se’n plandran pas. Pas pro de chaçadors, pas pro de chins, tròp de singliers. La nuech, los singliers son sus las rotas, dins los parcs, au beu mitan las vilas. Son causa d’accidents de la circulacion, de maladiá dins los elevatges de pòrcs e de perta de revengut per los agricultors. Desviren los prats e las terras per cherchar los vermes e los rats. Traulhen, chafrelhen e esversen çò que mingen pas. Fius electrifiats autorn dau bigarroelh, chaçadors subrequipats, sason de chaça prolonjada, ren n’i fai. La Federacion de chaça podrá pas tot indemnizar. Los singliers son pertot sus çò que los crestians cresian estre quò lur.

I a-quò tròp de sauvatgina dins lo monde o ben tròp de gent ? Los uns vòlen limitar « la propagacion daus nosibles », los autres laissar far la natura. M’es ’vis que nòstres vesins d’Euròpa an decidat que i aviá daus problemas plan mai importants que nòstres afars de lops, d’orsas e de singliers. Sabe pas si, dins los Länder, an damandat a lurs elevaires e agricultors, mas, dins de las grandas vilas coma Berlin, vòlen laissar la sauvatgina e la gent viure ensemble. Aquí, ne’n vendriam quasiment a nos brejar. Chaçadors, agricultors, ecologistas intransigents, son pas enquera prestes a s’acordar. En atendent, me faretz pas creire que los chaçadors fan mai de mau a la natura e a la societat qu’una sauvatgina que ren ni degun pareis contròllar.

A Javerlhac, lo 20 e lo 21 dau mes de març de 2021

PS "L'aparicion" d'un singlier davant la maison quand escriviá 'queu texte, au moment que anava parlar de 'quelas bestias, es pas una colhonada. Sent Ubert me disiá que aviá rason!

Ai pas parlat daus degasts que fan los singliers dins los bòscs. Los gròs masles se campen contre un jòune chastenh e, tan naut que pòden, e mingen la peu de l'aubre. La marca dins la bilha fai veire lur talha e lur fòrça aus autres varraus, mas los paubres aubres garissen jamai. Los chastenhs, desjà malaudes de la grafiòsa, an pas mestier de quò!

Posté par jpreydy à 20:46 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , , , , , ,

13 mars 2021

LA CHARN QUE SE MINJA

Ne’n passem pas fauta, dins nòstra varietat de la linga, de mots que se disen parier mas que vòlen pas dire la mesma chausa : lo lach e lo lac, char (adjectiu) e la charn, lo bot e lo boc, lo pòrt e lo pòrc, lo som e lo son, mai (adverbi), lo mes de mai e la mair… Lo cerv, lo serf e la serp se disen tots tres [sar] a Nontron, e [ser] en d’autres endrechs. La tombada de la consonanta finala ne’n es causa, de ’quilhs omofònes.

 Quò fai que nòstres davanciers chausiren benleu de remplaçar quauqu’uns de ’quilhs mots per d’autres que son pus precis e pus clars : lo bocarau se ditz daus còps per lo boc (lo masle de la chabra), la riba per lo bot (la fin), lo durmir per lo som, lo gorret, lo ganhon per lo pòrc... Los que aprenen l’occitan en Perigòrd e que vòlen parlar coma fau aimaran benleu mai dire que mingen de la charn que non pas de la vianda, mot que es sentit, benleu a tòrt, coma un francisme. Mas aquí, fau far atencion : la « charn » a Brantòsme se ditz coma la « serp » a Nontron !

Rason de mai per contunhar de dire « vianda », coma beucòp de nòrd-Occitans, per nommar la charn mòrta que es per minjar. D’alhors, d’autras lingas en mai dau francés, fan la diferença : l’anglés, lo grec, las lingas eslavas… Dempuei la conquesta normanda, l’anglés a quitament dos mots diferents per nommar la béstia e sa charn : ox e beefcalf e vealpig e pork… Los paisans anglo-saxons fasian venir lo bestiau e la denada ; los barons normands minjavan la vianda. Fin finala, francisme o pas, lo mot « vianda » rend plan servici.

Quo es de la vianda que ma granda-mair voliá ’chaptar quand esperava son torn emb sos tiquets de racionament a la bochariá. Las femnas de la vila comprenian pas perque los que avian de las polas e daus lapins lur laissavan pas lur part. La Joannà respondiá que ela e son òme, que se crebavan per far valer la meitadariá dau temps que lur filh era preisonier en Alemanha, eran contents de minjar « de la vianda ». Un document mes en linha per nòstre amic Joan-Miquèu Lahieita nos apren que, a la mesma periòda, los escodeires resistents, que refusavan de liurar lo blat aus Alemands, damandavan dos litres de vin per jorn (pas mai !) e 250 gramas de vianda. La fuelha escricha a la man per un resistent FTP precisa pas si quo es de la vianda de polet, de pòrc o de la vianda de bochariá. 

I a vianda e vianda. Sus sos vielhs jorns, mon tonton se plànhiá de pus digerir la vianda, mas quò l’empaichava pas de minjar sos lapins e d’engraissar de grilhons sos eschalons de pan per desjunar ! Pertant, quand era pitit, trobava pas tots los jorns de la vianda sus la taula. Quo es ben lo dire : los goiats craunhavan mai de pomas jasbras e de moras que de « bistec ». Sens frigòs e sens congeladors, la vianda de pòrc se gardava gaire de temps e chas nos fasian benleu passar la que podian pas salar avant que l’agués lo temps de se ’bismar. Aprep, trobavan benleu a ’chaptar de las tripas d’aumalha de temps en temps. 

Lo bulit de Trainabulit, lo bochier que passava dins los vilatges en fin de setmana, era de la carna nonmas bona per far la sopa, mai enquera ne’n aviam pas tots los diumencs. Chas nos fasian coma los paisans anglés dau segle XII, que trabalhavan per los Normands, los Irlandés afamgalits dau segles XVIII e XIX que nurissian los Anglés, los Romanés de Ceausescu, grand exportaire de vianda… Ne’n gostavam per bien dire jamai de la vianda daus vedeus que naissian dins nòstres estables e que fasiam tetar dos còps per jorn. Nòstres vedeus eran « expediats ». Eran tròp bons per los traulhabosa.

 

Aüei los elevaires cugen pas los « expediar » lurs vedeus e lurs jòunas vachas. La vianda se vend mau. De la bona vianda plan saborosa. Es tròp chara per los uns, dòna dau colesteròu aus autres, es causa d’accidents cardiovasculars, de pollucion de l’aiga e de l’atmosfera, dau chamjament climatic, de la deforestacion… Nòstra golardisa e nòstre biais de viure fan que la gent mingen tròp de graissa e de sucre e pas pro de frucha e de legumes. 

Autres còps, quante ’nava a la chaça, nòstras entrecòstas de chaçadors, que fasiam cueire per disnar sus las brasas dau fogier, eran espessas d’un travers det e tan larjas coma de las crespas. Chabissian a pena dins las sietas daus chaçadors. Una sentor de gralhon emplissiá la vielha maison pas tròp pròpa, mas vos promete que la minjavam de gost ’quela vianda meitat sagnosa, meitat cramada. Auriá fait enviá ad un chaçador malaude ! Nòstres chins agachavan, prestes a se nhacar e s’eissebrar per un òs o un quite bocin de papier graissos. Predator, gormand, carnassier, sauvatge… Si quo era aüei, nòstra femna diriá : « Tu cumules ! ». Dise pas. Mas pòde pas comprener los que vòlen pas far minjar aus dròlles e las dròllas de las escòlas una vianda jauventa, biò de preferéncia, plan bona per lur frotjada.

Posté par jpreydy à 13:48 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : ,