Lo Chamin de la font, blog occitan de Jean-Pierre Reydy (Jan-Peire Reidi)

28 avril 2021

LOS MORRILHONS

 

 

Antan au mes d’octòbre, quante anava au borg, aimava plan parlar occitan emb una una brava femna que demòra rasis lo pont. Quand me vesiá ’ribar emb mon masca sus la figura, me disiá totjorn per rire :

« Avetz enquera vòstre morrilhon ! »

Zo vos conte au passat, perque gaire de temps aprep, lo pont, que començava de s’esbolhar e que aviá plan mestier d’estre ’dobat, fuguet barrat per mai de sieis mes. Quante vòle anar « au vilatge » (coma disen los que fan pas la diferéncia entre un borg e un vilatge), sei oblijat de far un grand destorn per passar de l’autre biais de l’aiga. Quò fai que vese pus gaire ma sòr de linga occitana, tota sola au mitan daus camions, de las gruas e de las betonieras, que son quí per tornar bastir un pont mai solide.

Benleu que lo mot « morrilhon » vos ditz ren si avetz pas conegut lo temps que la gent trabalhavan enquera la terra emb daus buòus o de las vachas. Quand avian liat lo Bilhat e lo Chabròu, lur passavan los morrilhons avant de los atalar per pas los laissar brostar quauque piau d’erba deçai delai. Un bocin de sacha sus lo front los garantissiá de las moschas e daus tauns (que apelavam daus asnissons) e los empaichaiva de veire davant ilhs.

Coma de rason, lo morrilhon era engulhat sus lo morre de ’quelas paubras béstias, – un treliç que lur chauchava las nasieras e que teniá preisoniera una partida de lur gròssa testa pacienta. Vese pas de mot mielhs chausit que « morrilhon » per dire çò que, dins l’idéia de ma vesina occitana, priva lo còrs d’una persona de sa libertat. Li fai pensar ad una béstia mautractada que trabalha tot son paubre temps de vita jos lo fisson de l’agulhada per ’chabar dins las sietas daus crestians.

De segur, la gent de nòstra comuna aimen la libertat. Quo es çò que los faguet entrar en resisténcia pendent la guerra. Lo 24 de julhet de 1944 una ponhada d’òmes dau país ’resteren daus Alemands e daus milicians plan mielhs armats e mai nombros que ilhs. Venian d’Engolesme per anar punir Nontron liberada. Siriá-quò pas maluros si aüei ’quel esperit de revòlta e d’independéncia de nòstres vesins lur fasiá chausir d’escoltar los filhs (e las filhas !) de los que lurs pairs bateren en ’44 ?

A Maurici, isla de l’Ocean Indian ancianament Isle de France, venguda anglesa en 1810 puei independenta en 1968, i a una montanha que avança dins la mar e que retira un morre. L’apelen Le Morne. Me sei damandat si lo nom era pas parent de nòstre « morre ». Lou Tresor dóu Felibrige nos ditz que « mourre » vòu dire « mufle, museau, groin,… »  o ben « rocher en forme de mufle, mamelon de montagne, éminence arrondie, morne ». Per quauques diccionaris francés, que an jamai auvit parlar de l’existéncia d’una linga que s’apela l’occitan, lo mot « morne », attestat en Haití e dins las Antilhas, es una alteracion (?) de l’espanhòu o ben dau portugués « morro », que vòu dire « morre ».

Los Mauricians conten que, au segle dietz-e-nòu, daus esclaus fugiren se sarrar sus Le Morne e i visqueren en libertat, copats dau monde de las annadas de temps. L’esclavatge fuguet abolit a l’Isla Maurici en 1835. Los gendarmas lur volgueren anonçar la novela mas, quante los vegueren ’ribar, los ancians esclaus cregueren que los venian querre per lur tornar prener lur libertat. Fugiren a la poncha dau morre, ente la montanha tomba drech, e se lanceren tots dins la mar.

Vòle creire que l’esperit de libertat nos fará chausir la vita, un « morrilhon » per nos sauvar, sens nos laissar metre de sacha davant los uelhs. Dins pauc de temps, lo pont sirá dubert.

 

A Javerlhac, lo 26 d’abriu de 2021.

 

Posté par jpreydy à 09:06 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , ,


01 avril 2021

AIGA DE VITA, DE MÒRT, D'AMOR

 

Avetz benleu chas vos, obludadas au fons d’un gabinet, quauquas botelhas de liquossiana sens nom que quauqu’un vos donet fai sai pas quantben d’annadas e que avetz jamai migrat de gostar. Fatz benleu coma me que pense jamai òfrir de las liquors o daus « digestius » aus convidats a la fin dau repas, mai daus còps lo quite aperitiu avant. Quauqu’un que tornava de Grècia o de Turquia vos portet una botelha d’alcòl per vos far un present originau e exotic. Las estiquetas estrangieras, meitat minjadas per lo temps, son illegiblas. Si trobatz una botelha blancha plena d’una besunha clara coma l’aiga de ròcha, ven dau vielh vesin que aviá gardat lo drech de far bruslar sa vendenha e sas prunas au segle passat. L’aiga de Lorda es sus la mesma estatgiera. Dins l’idéia de ma paubra mair, deviá benleu servir per tirar l’aiga beneita a un defunt.

Non, n’i fasem pas bien de mau au rascla-budeus que, coma òm ditz, tua los vermes daus pitits, mai los pitits que an daus vermes. Me creuretz si voletz : un còp, un medecin vengut d’un país d’Euròpa plan eslunhat dau nòstre m’òfrit, per me far plaser, una pita botelha en plastic plena de quauqua šlivovica (aiga de vita de prunas) de 60 degrats. Me prometet que l’aiga de vita fasiá pas de mau a los que an una tension tròp nauta. Me damandet si li podiá donar de la propolis de mas ’belhas. Me faguet comprener que la propolis dins l’aiga de vita podian far un bon remèdi per la gent desjà pus tot jòunes, que son pus tan fiers… coma dire…que an pus la fòrça… vesetz ben çò que vòle dire. Aguí pas lo temps d’eissàiar la recepta que nòstra femna aviá desjà pres la bevenda per netiar los carreus. Mai quò sentiá a bon dins la maison ! Faguerem servir çò que demorava dins la botelha per nos desinfectar las mans, antan, quand aviam pas enquera de geu idroalcòlic. Quò sentiá a bon dins la veitura. Mas per perfumar sos gasteus, la pastissiera coneis nonmas son conhac de quaranta ans d’atge que li ven de sa familha santongesa. Vos pòde pas dire si i fai o pas, l’afrodisiac dau doctor D.

Lo prumier còp que aní en Russia dins las annadas seissanta-e-dietz, e que m’esvelhí dins lo vagon-liech daus costat de Smolensc, fuguí estonat de veire tots ’quilhs aubres fruchiers dins los vergiers a costat de las pitas maisons de boesc. Quante visití l’installacion darreir la maison de la gent que me reçabian, comprenguí. Mas quo era mai que mai dau grun que lur serviá per lur samogon (vòdca que fasian ilhs-mesma). Una besunha inbevabla. « Fau beure sens prener alen », me disian. Los òmes de ’quilhs país d’Euròpa aimen beure de l’alcòl fòrt aus repas, – mai en defòra.

Autres còps, l’aiga de vita aviá de la valor per los paisans. Me’n fasian portar una botelha a la dama de l’escòla per sas estrenas. Se’n beviá mai qu’aüei. Per ’chabar un bon repas, los òmes bevian « lo cafet e la gota ». Disian per rire que quo era « de l’aiga de mòrt ». Los jorns de festa, tiravan quauquas cireisas ròsas d’un bocau plen aus tres-quarts d’un jus roge. Las femnas e los quites mainatges ne’n minjavan per la bona bocha. L’aiga de vita serviá per netiar lo mau daus crestians coma de las béstias. Una dent que vos doliá se soanhava emb un tapon molhat de blancha pausat dessus. Chas nos contavan que los gendarmas avian trobat una botelha voida a costat d’un cadabre.

Tots los iverns, lo lambinaire campava son alambic rasis la mara de Nontroneu. Se’n veu pus gaire de ’quilhs enginhs aüei. Los drechs de far bruslar se perden, e la mòda es venguda de raubar los tudeus de coire. La gent avian ben tots quauqua barrica de prunas que bulhiá darreir un mur dempuei lo mes d’aust. La chaudiera de l’alambic era garnida a la forcha de nòus bencs e chaufada de bon boesc de chaisne copat de la bona lonjor. Lo lambinier trabalhava tres o quatre mes dins la gaulha, la fumada, las sentors de l’alcòl e de la rafla bulhida.

Quante desbarassí la cava de nòstra vielha maison, trobí una damajana d’aiga de vita de las melhors. Ma defunta mair  me disset que  chas nos, que eran mòrts dempuei las annadas cinquanta, la gardavan « per quante Jan-Peire se maridará ». Vos pòde pas explicar çò que quò me faguet d’auvir ’quelas paraulas que beucòp de monde d’aüei comprendran pas. De que los far rire, los estonar e mesmament los chucar. Mas qui sap ? Benleu que, dins lo país dau doctor D., a l’autra riba de l’Union Europenca, an lo mesma biais incongrú e esmovent que chas nos dins lo temps de dire lur estima aus estrangiers e lur amor a lur dròlle.

A Marennes, lo 31 dau mes de març de 2021

 

Posté par jpreydy à 20:20 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , ,

24 mars 2021

LO BROCHET E LO RAT GAULHIER

Veiquí un texte que durmiá au fons de mas tiretas electronicas dempuei un brave moment. Los òmes, que vòlen totjorn tot tornar a ilhs-mesmas pòden ne’n far çò que vòlen. Mas la natura dòna pas de leiçons de morala e prepausa pas d'interpretacion.

 

 

LO BROCHET E LO RAT GAULHIER

Fabla, si quò vos ditz

 

Sabetz çò que quo es, un rat gaulhier ? Los chats risquen pas de lur far de mau, perque son mai beus que los mai beus daus margauds. ’Quelas béstias d’aiga vengudas d’America dau Sud an laissat lurs gabias dins los elevatges ente los fasian venir per lur prener lur charn e lur borra. Cresetz-zo si voletz : los Peitavins ne’n fan dau pastis que venden a la toristalha ! Aura, ’quilhs gròs rats que semblen daus castòrs an ganhat totas las aigas d’emperaquí. Ne’n fan daus degasts dins los vergiers au bòrd de l’aiga ! Lurs cròs jos terra son causa que las rebieras s’esbòlhen. Si ne’n vesetz un a la chaça, fau pas rencurar vòstre còp de fusilh.

Justament, un ser de novembre que ieu era sus una isla au mitan d’un estanh a esperar la passada daus canards, ne’n veguí un, de rat gaulhier, mai gaire presentable. Començava de far brun ; ieu era ’quí, dempès dins la fanha dempuei un moment, e sentiá la freg e l’umiditat  a travers mas grandas bòtas. Mas çò que me fasiá trobar lo temps long, quo era mai que mai la pudesina autorn de me. Quò pudiá, mas quò pudiá !  Una odor de cadabre doça e espessa a vos far fugir. Volguí me ’rachar de ’quí. Au diable los canards mai los autres auseus d’aiga ! Mas quante me virí darreir davant per tornar dau costat daus autres chaçadors, e que mas bòtas comenceren de gansolhar dins la gaulha cloncon, cloncon, portí los uelhs sus un modelon sorne que aviá mancat de m’entraupar. Quo era quò-’quí que pudiá tant, e que aviá pas bien pogut veire dins la nuech jos los vernhes : un gròs rat gaulhier purit, meitat minjat per la descompausicion. Auriatz dich que ’quel animau aviá una coá lonja, lonja, gròssa coma lo braç. Una béstia meitat castòr, meitat peisson.

Comprenguí çò que aviá ’ribat. Un brochet daus mai beus, que se teniá benleu au gach de quauque gardon o quauqua pola d’aiga, sarrat jos una còça, aviá agut los uelhs pus grands que lo ventre. O ben aviá pas agut lo temps de bien veire çò que voliá ’trapar. O ben aviá pas pogut se retener de nhacar la coá dau rat gaulhier que nodava a sa portada. Las dents dau brochet avian pas laschat çò que tenian. Lo rat gaulhier aviá plan tirat, tira, tiraras-tu, per far segre entau una béstia manchada sus sa coá, jusca l’isla de l’estanh. Mas aviá pas pogut se sauvar e lo rat gaulhier mai lo brochet avian crebat, l’un d’emorragia, l’autre d’asfixia.

Voletz trobar una moralitat ? Dire que fugueren punits tots dos, l’un per aver colonizat un endrech que era pas lo seu, l’autre perque fuguet pas pro prudent, tròp gormand, pretencios ? Coma l’engalhauda que se voliá far tan bela coma lo buòu ? Coma los país que se fan la guerra e que se roinen e se destrusen l’un l’autre ? Sabe-ieu que de mai… Si quò vos ditz, si avetz una idéia, perque pas ? Per me, quò me ditz ren de ne’n far una fabla. Sabe nonmas que quò pudiá.

 

A Javerlhac, lo 9 de junh de 2014

 

Posté par jpreydy à 14:17 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , , ,

21 mars 2021

LOS SAUVATGES E LA SAUVATGINA

Mon ’reir-’reir-’reir- grand-pair bastit ’quela maison tota sola ente demòre aüei dins lo país daus singliers (daus singlars, si aimatz mai), un país plan sauvatge ente, coma òm disiá autres còps, lo lop minjariá sa mair que degun zo saubriá. Pareis, justament,  que lo darnier lop fuguet tuat a dos o tres quilometres de ’quí, gaire loenh dau vilatge de Chantagreu, lo 6 de decembre de 1940 (Premium Sud Ouest 18/12/2020 ; Dordogne : l’histoire du dernier loup abattu en 1940 à Javerlhac). Aura enquera, avem ben chas nos l’aiga correnta, l’electricitat, lo telefòne, internet, mai un quite robòt per netiar la maison, mas vivem dins la natura. Som pas exactament « a la campanha », coma nòstres vesins au vilatge. Avem nonmas de ’visar  defòra per espiar las chabras sauvatjas e d’autra sauvatgina. 

Sovent, los jorns de chaça, vesem passar los quatre x quatre emb un singlier dessenhat sus una portiera. Son menats per daus chaçadors ’bilhats de verd e de roge que tenen lo volant d’una man e un telefonet de l’autra. Fan segre dins una remòrca daus chins que son bradassats deçai delai darreir una grilha. Daus sauvatges modèrnes ?

Non, lur ai jamai defendut de passar e de chaçar sus la proprietat, a ’quilhs predators dau diumenc. Zo rencure pas ; avem pro jarras de singlier e de chabra sauvatja dins lo congelator per far minjar nòstra granda familha dos o tres jorns de reng. Ne’n avetz gostat dau singlier, ròstit o ben en cebier ? Un còp que tueren un gròs singlier rasis la maison, lur aní damandar de me metre de costat un bocin de vianda per se far perdonar. L’endeman, veiquí un grand sac de charn sagnosa. Filh de lop ! quau bocin !

Au chasteu de Chambord, las damas dau segle XV montavan sus la terrassa d’ente podian segre la chaça dins los grands bòscs a l’entorn. Fau parier ; me  plante un moment sus lo balet per escoltar o ben devinar çò que se passa dau temps que sei a esserbar lo o ben ’massar la besunha. 

« Cho !…

Quò i es, quo es partit ! Clau ! Clau ! Clau !...

Quò se’n vai dau costat de Las ’Badias !...

Non, quò tòrna vers Las ’Chanaus. Quò vai surtir dins ’quilhs fons au bòrd de la rota !...

Pau ! Pau ! Pau !  Mas m’es ’vis que quo es tornat partir… CLAU-CLAU-CLAU-CLAU ! ’Queste còp quo es mancat, la béstia es pas mòrta ! »

Quauquas minutas pus tard, vese surtir dau bòsc doas chabras sauvatjas que se planten doas-tres segondas benleu dietz metres pus loenh, coma per escoltar o ben se damandar de quau biais virar. Senten benleu ma preséncia… Vooo ! las vese se destindar, sautar-volar-traçar dins lo prat, per-dessus la clausura electrica, tan leugieras sus lurs pautas teunas que semblen pas tucar terra. Piunada de còr quand las vese s’essublir darreir lo tuquet. Moment d’enviblor e de gràcia que s’esvanis.

Loenh darreir, los chins seguen la piada clabau… clabau…, la perden, la tòrnen trobar… Un chin mens valhent que los autres laissa la tropa un moment per venir nos sinar, se far aflatar, beure dins l’arrosador, l’esversar. Puei los quatre x quatre suerten tot d’un còp dins un brundir d’infern, redde-redde, coma per mielhs ’rachar las peiras dau chamin. Som-nos dins un autre monde ? Los senhors de dins lo temps menavan benleu pas tant de bruch quand acorsavan la sauvatgina a chavau. En musica !

Las chabras sauvatjas que vesem aquí suerten mai que mai l’enser a jorn falit. Las auvem raunar o, per mielhs dire, japar coma un chin rauche, per prevenir un estrangier, o benleu lur pitit, que son ’quí. D’eran-t-ilh minhards ’quela pita chabra e son pitit que, sietats sus lo balet los sers d’estiu, ’visavam passar au fons dau vargier ! Se sarravan un moment darreir lo reng de peseus, nos espiavan per veire si bolegavam pas, puei doçament, leugieramant,  contunhavan lur chamin per anar beure au lac. Quante ne’n vesiá quauqu’una a la chaça, fai quauquas annadas, faliá ben que li tiresse, per far semblant, davant los autres chaçadors, mas crese ben que fasiá exprés de la mancar. Aura, fau mielhs que quò ; vau pus a la chaça.

Pertant, tan gentes que sian, vos promete que los plànhe pas, los chabròus que ’massen una bona descharja de chabrotinas. Ne’n ai mai d’un, de repròches, a lur far. Per començar, mos pitits chaisnes trufiers : ne’n plantí 70 i a vint ans ; ne’n laisseren 5 ! Quò contunhet per lo vergier. Troberen que los pebrons e la salada biò eran una bona sorça de vitaminas. Prenian delicatament lo còr de la laituja e laissavan las fuelhas sus los bòrds. Fauguet far un barradis autorn dau vargier e metre dau trelhis per garantir los trufiers. E que diriatz-vos si plantavas un pitit cirier empeutat, de bona varietat, e lo trobavas tot pelat l’endeman ? Mas quo es ren a costat de çò que fan aus bòscs. Coden la testa daus pitits chaisnes ; quò fai que los jòunes chaisnes que essaien de frotjar dins las jarriças son sovent ranquenits, drechs coma mon cobde quand me mòche. Las nosilhieras prenen lur plaça ; los chabròus aimen pas las gitòlas de nosilhier. Autres còps, lo lop minjava los chabròus que podiá ’trapar e espaurissiá los autres. Aura, avem tuat los darniers lops e, au luòc d’acorsar los chabròus, los lops que tòrnen tròben que fan pus aisat de se servir dins daus tropeus d’ovelhas que pas una bargiera ven defendre en tustar sas suchas. Mas zo vos damande : los quaus fan lo mai de mau aus aubres : los chabròus o ben las machinas novelas que còpen tot ?

Ten ! Vos mente pas : i a doas minutas, en levar los uelhs de mon ordinator, quo es un pòrc singlier d’una bela talha que vene de veire. Quo es pas sovent que vesem un singlier si fai pas brun. Los chins l’an benleu acorsat ; es benleu blaçat. A fait dau chamin. A un gròs ventre ; quo es benleu una tròia plena que chercha un endrech tranquille. La tuaran benleu deman, que la prefectura a prolonjat la sason de chaça. Un còp de mai, escoltarai. Saubrai si los chins an fait levar quauqua ren. Un, dos tres còps de fusilh… los chins que se taisen l’un aprep l’autre… un chaçador que còrna sa victòria : saubrai que la béstia es mòrta. Si auve los chins japar-janglar, jape que te jape, totjorn a la mesma plaça, me dobtarai que quauque vielh varrau es aculat. Emb sos cròcs afilats coma daus rasadors, voldrá esventrar lo prumier chin que passará a sa portada. Si los chins se pausen e si auve ren pus, me calcularai que an ’chabat la béstia d’un còp de carabina.

Los chaçadors los cugen pas far surtir daus bòscs, los singliers, e quand lur pòden tirar, quo es mai d’un còp que los manquen ! Los merchands de cartochas se’n plandran pas. Pas pro de chaçadors, pas pro de chins, tròp de singliers. La nuech, los singliers son sus las rotas, dins los parcs, au beu mitan las vilas. Son causa d’accidents de la circulacion, de maladiá dins los elevatges de pòrcs e de perta de revengut per los agricultors. Desviren los prats e las terras per cherchar los vermes e los rats. Traulhen, chafrelhen e esversen çò que mingen pas. Fius electrifiats autorn dau bigarroelh, chaçadors subrequipats, sason de chaça prolonjada, ren n’i fai. La Federacion de chaça podrá pas tot indemnizar. Los singliers son pertot sus çò que los crestians cresian estre quò lur.

I a-quò tròp de sauvatgina dins lo monde o ben tròp de gent ? Los uns vòlen limitar « la propagacion daus nosibles », los autres laissar far la natura. M’es ’vis que nòstres vesins d’Euròpa an decidat que i aviá daus problemas plan mai importants que nòstres afars de lops, d’orsas e de singliers. Sabe pas si, dins los Länder, an damandat a lurs elevaires e agricultors, mas, dins de las grandas vilas coma Berlin, vòlen laissar la sauvatgina e la gent viure ensemble. Aquí, ne’n vendriam quasiment a nos brejar. Chaçadors, agricultors, ecologistas intransigents, son pas enquera prestes a s’acordar. En atendent, me faretz pas creire que los chaçadors fan mai de mau a la natura e a la societat qu’una sauvatgina que ren ni degun pareis contròllar.

A Javerlhac, lo 20 e lo 21 dau mes de març de 2021

PS "L'aparicion" d'un singlier davant la maison quand escriviá 'queu texte, au moment que anava parlar de 'quelas bestias, es pas una colhonada. Sent Ubert me disiá que aviá rason!

Ai pas parlat daus degasts que fan los singliers dins los bòscs. Los gròs masles se campen contre un jòune chastenh e, tan naut que pòden, e mingen la peu de l'aubre. La marca dins la bilha fai veire lur talha e lur fòrça aus autres varraus, mas los paubres aubres garissen jamai. Los chastenhs, desjà malaudes de la grafiòsa, an pas mestier de quò!

Posté par jpreydy à 20:46 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , , , , , ,

13 mars 2021

LA CHARN QUE SE MINJA

Ne’n passem pas fauta, dins nòstra varietat de la linga, de mots que se disen parier mas que vòlen pas dire la mesma chausa : lo lach e lo lac, char (adjectiu) e la charn, lo bot e lo boc, lo pòrt e lo pòrc, lo som e lo son, mai (adverbi), lo mes de mai e la mair… Lo cerv, lo serf e la serp se disen tots tres [sar] a Nontron, e [ser] en d’autres endrechs. La tombada de la consonanta finala ne’n es causa, de ’quilhs omofònes.

 Quò fai que nòstres davanciers chausiren benleu de remplaçar quauqu’uns de ’quilhs mots per d’autres que son pus precis e pus clars : lo bocarau se ditz daus còps per lo boc (lo masle de la chabra), la riba per lo bot (la fin), lo durmir per lo som, lo gorret, lo ganhon per lo pòrc... Los que aprenen l’occitan en Perigòrd e que vòlen parlar coma fau aimaran benleu mai dire que mingen de la charn que non pas de la vianda, mot que es sentit, benleu a tòrt, coma un francisme. Mas aquí, fau far atencion : la « charn » a Brantòsme se ditz coma la « serp » a Nontron !

Rason de mai per contunhar de dire « vianda », coma beucòp de nòrd-Occitans, per nommar la charn mòrta que es per minjar. D’alhors, d’autras lingas en mai dau francés, fan la diferença : l’anglés, lo grec, las lingas eslavas… Dempuei la conquesta normanda, l’anglés a quitament dos mots diferents per nommar la béstia e sa charn : ox e beefcalf e vealpig e pork… Los paisans anglo-saxons fasian venir lo bestiau e la denada ; los barons normands minjavan la vianda. Fin finala, francisme o pas, lo mot « vianda » rend plan servici.

Quo es de la vianda que ma granda-mair voliá ’chaptar quand esperava son torn emb sos tiquets de racionament a la bochariá. Las femnas de la vila comprenian pas perque los que avian de las polas e daus lapins lur laissavan pas lur part. La Joannà respondiá que ela e son òme, que se crebavan per far valer la meitadariá dau temps que lur filh era preisonier en Alemanha, eran contents de minjar « de la vianda ». Un document mes en linha per nòstre amic Joan-Miquèu Lahieita nos apren que, a la mesma periòda, los escodeires resistents, que refusavan de liurar lo blat aus Alemands, damandavan dos litres de vin per jorn (pas mai !) e 250 gramas de vianda. La fuelha escricha a la man per un resistent FTP precisa pas si quo es de la vianda de polet, de pòrc o de la vianda de bochariá. 

I a vianda e vianda. Sus sos vielhs jorns, mon tonton se plànhiá de pus digerir la vianda, mas quò l’empaichava pas de minjar sos lapins e d’engraissar de grilhons sos eschalons de pan per desjunar ! Pertant, quand era pitit, trobava pas tots los jorns de la vianda sus la taula. Quo es ben lo dire : los goiats craunhavan mai de pomas jasbras e de moras que de « bistec ». Sens frigòs e sens congeladors, la vianda de pòrc se gardava gaire de temps e chas nos fasian benleu passar la que podian pas salar avant que l’agués lo temps de se ’bismar. Aprep, trobavan benleu a ’chaptar de las tripas d’aumalha de temps en temps. 

Lo bulit de Trainabulit, lo bochier que passava dins los vilatges en fin de setmana, era de la carna nonmas bona per far la sopa, mai enquera ne’n aviam pas tots los diumencs. Chas nos fasian coma los paisans anglés dau segle XII, que trabalhavan per los Normands, los Irlandés afamgalits dau segles XVIII e XIX que nurissian los Anglés, los Romanés de Ceausescu, grand exportaire de vianda… Ne’n gostavam per bien dire jamai de la vianda daus vedeus que naissian dins nòstres estables e que fasiam tetar dos còps per jorn. Nòstres vedeus eran « expediats ». Eran tròp bons per los traulhabosa.

 

Aüei los elevaires cugen pas los « expediar » lurs vedeus e lurs jòunas vachas. La vianda se vend mau. De la bona vianda plan saborosa. Es tròp chara per los uns, dòna dau colesteròu aus autres, es causa d’accidents cardiovasculars, de pollucion de l’aiga e de l’atmosfera, dau chamjament climatic, de la deforestacion… Nòstra golardisa e nòstre biais de viure fan que la gent mingen tròp de graissa e de sucre e pas pro de frucha e de legumes. 

Autres còps, quante ’nava a la chaça, nòstras entrecòstas de chaçadors, que fasiam cueire per disnar sus las brasas dau fogier, eran espessas d’un travers det e tan larjas coma de las crespas. Chabissian a pena dins las sietas daus chaçadors. Una sentor de gralhon emplissiá la vielha maison pas tròp pròpa, mas vos promete que la minjavam de gost ’quela vianda meitat sagnosa, meitat cramada. Auriá fait enviá ad un chaçador malaude ! Nòstres chins agachavan, prestes a se nhacar e s’eissebrar per un òs o un quite bocin de papier graissos. Predator, gormand, carnassier, sauvatge… Si quo era aüei, nòstra femna diriá : « Tu cumules ! ». Dise pas. Mas pòde pas comprener los que vòlen pas far minjar aus dròlles e las dròllas de las escòlas una vianda jauventa, biò de preferéncia, plan bona per lur frotjada.

Posté par jpreydy à 13:48 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : ,


07 mars 2021

CHABIR

 

Antan, los champanhòus eran talament espés en quauquas plaças que faliá far atencion ente òm pausava los pès per los pas chaupir. Un còp, ne’n ’masserem tant, de pitits mai de beus, que pogueren pas chabir dins lo panier (Los cugerem pas far chabir dins lo panier). L’endeman, ne’n prenguerem un pus grand, pus chabissent, de panier.

De pas confondre : chaupir e chabir. « Chaupir quauqua ren », quo es pausar un pè dessus. Per exemple, dins las vilas fau ’visar ente òm marcha per pas chaupir çò que vòle dire ! Autre exemple :

« Quante la chata veguet que sa coá era chaupida mai de cent còps per jorn, ’la s’essublit jos las jabletas e la torneren pus veire. »

« Chabir », quo es aver pro plaça dins un espaci limitat :

« Atz-vos una plaça per me dins vòstra veitura ? – Òc plan ! Òc plan ! ma brava femna . En se calhant (en se serrant), tot lo monde chabirá. »

« Chabir » se tròba dins la vielha linga jos la fòrma « caber » o « cabir ». Veiquí un brave vers d’un trobador citat e revirat per Raynouard :

« Meravil’ m’es on poiria ’l joi caber. »  BERENGER DE PALASOL

Je m’étonne où je pourrais contenir le bonheur. 

E dins La Canso de la Crosada, los Crosats venen talament nombros que :

« A penas cabon en camin ni estreita » (Chabissen a pena sus lo chamin e la rota.)

« Caber » es un verbe que ven dau latin e que se tròba en espanhòu e en portugués emb a pus prep lo mesma sense.

Un gatge ente òm pòt far chabir totplen de besunha es chabissent o chabissos. Si ne’n voletz far chabir lo mai possible fau bien agalhar la besunha (ranger, disposer) dins lo gatge. Si metetz vòstres champanhòus dins un sac de plastic, siran tròp calhats ; se van chaulhar e mabolhar, e quò sirá pas comòde de los netiar avant de los far cueire. Faretz mielhs de los agalhar coma fau dins un panier pro chabissent en fasent atencion que ren los vene chauchar (presser, appuyer sur). Entau fasent, podretz far una brava fotò de vòstres champanhòus sanciers e pròpes.

Agalhar es un verbe que tòrna sovent dins la linga daus paisans e daus agricultors. ’Renjar vòu dire mai que mai « ’dobar », « reparar », o si aimatz mielhs « esgar », coma disem chas nos. Autres còps, faliá agalhar lo fen coma fau per l’amor de ne’n far chabir lo mai possible sus lo charamat de la granja. Parier per las gerbas de blat quand montavan lo plunhon. D’alhors « plunhar » es un autre verbe que a un sense vesin de « chauchar ». Mistral dòna :

PLUGNA Presser, serrer, en Périgord, v. quichar

Si cherchem un pauc mai podem estre segurs que ne’n trobaram d’autres, emb daus senses benleu un pauc diferents d’un país a l’autre, de verbes que descriven l’ocupacion de l’espaci.

Posté par jpreydy à 20:37 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :

16 février 2021

A MON AMIC, QUAU SABAT!

 

Quauques vilauds que venen passar lurs vacanças au país se plànhen dau bruch de las béstias, de las machinas e de la gent. Fau creire que, dins las vilas, son pas tant desrenjats per las automobilas, los camions e ’quilhs petarons que vos trauquen las aurelhas. E la musica industriala dins los magasins ? Dins las auberjas, òm s’auva pus minjar, coma ditz l’autre. Per me, la mediocritat de la musica difusada dins las boticas es sovent lo signe que s’i ven una paubra merchàndia. Au vilatge, nòstres toristas son eissaurelhats per los tractors, las jostairas e las sejas electricas. Los chins que s’esjangolhen los matins de chaça, las vachas que monen quand an vendut luts vedeus e las quitas clòchas d’egleisa que sònen les oras los empaichen de durmir. Podem comprener si son traïts per una tronçoneurza que s’esmarrauna o ben un còp de fusilh que peta gaire loenh de las maisons, mas que dire de los que se plànhen daus jaus que chanten dabora ? Pareis qu’en Provença, pòden pas sufrir las cigalas que girrinen la nuech. En Perigòrd vòlen far olhar los lacs per pus auvir las galhaudas s’escraunar... Urosament, los que fan las leis an volgut que los bruchs de nòstres vilatges, los daus lacs mai daus jaliniers, sian declarats patrimòni sonòre de França. 

Los paisans de dins lo temps vivian pas dins un monde de silenci. La gent avian l’abituda de badar per far portar lur votz tan loenh que podian dins las terras e dins los prats. Auve enquera la vesina, las mans en olheta au fons dau vargier, que credava a son vielh grand-pair enquera a espijar dins las estolhas, quand lo disnar era preste : « Auv pairiiiin ! Auv pairiiiin ! ». Tan loenh que fugués, lo pairin era pas vengut pro dur d’aurelha per pas l’auvir. Si òm marmusava, la gent cresian benleu que òm era pas franc, que òm disiá dau mau de quauqu’un. Dins las auberjas plenas d’òmes passablament esfeunits los jorns de feira, quò s’esbadoirava, quò tustava sus las taulas a grands còps de bilhon e quò uchava per se far servir… « A mon amic, quau sabat ! », coma ditz l’autor de Picatau[1].

Justament, si òm vòu aprener tots qui verbes de nòstra linga que descriven los bruchs de las béstias e daus crestians, lo libre d’Enric Delaja es una font de vocabulari. Tots ’quilhs contes « en patois dau Nontronés » son per far rire, e sabem ben que la comediá umana mena grand bruch :

« La Marieta credava, la verja petava e la tròia janglava. Qu’era pieg qu’au cirque. »

Alhors, trobem una chambariera sadolarda que

« …fasiá brundir la pòrta e tundir los gabinets. ’L’especonava las marmitas… »

e una autra que « quand ’la marchava, fasiá crasenar lo planchat ».

En mai dau « sabat », avem tres mots per dire « un grand bruch e un granda agitacion » : lo masant, la petaraja, lo treblum :

« En auvent tot ’queu masant, las moschas s’esmaliren. ’Las brundiren coma de las becas. »

« La ’Belha fugiá (corriá) totjorn e fasiá un sabat enratjat. Auriatz dich que lo Diable mai los diabletons fasian la petaraja dins la maison. Paubra maison, qu’era si tranquilla, ’la ne’n veguet dau treblum ! »

Voletz un autre exemple dau mesma genre :

« Quante lo leberon fuguet vesin de la tròia, quò faguet la petaraja dins l’estable. (…)  Quò se desbrejava, quò rundiá, quò fugiá, e, de temps en temps, lo bac se desvirava. »

Lo sabat e lo masant fan benleu pensar un pauc mai au bruch, la petaraja e lo treblum au bolegadis que ne’n es causa.

Dins lo bestiari de Picatau, la jaça jagassa, lo merle estifla, lo burgaud vonvona, las ranas (galhaudas) ranen, mai los chins esmalits, quand « unlen » pas « tota la nuech ». E coma de rason, lo boc benla, los pòrcs runden (verbe « rundir »), las polas carcaren, los polichons (poletons) pianleten, las auchas s’escraunen en estendent lo còu, lo chavau rossina, e l’asne brama (« E brama, e bramaras-tu, Picatau ne’n era eissaurelhat ») … Ren de pus normau : lo mairilhier fai eschinlar l’eschinleta a la messa, lo fornet (lo *pial) de l’escòla « ronfla coma una bateurza » e lo tren « estifla e espofida en bradassant ». 

Dins los mimologismes collectats per Micheu Chapduelh, las béstias parlen coma los crestians ; dins Picatau, quò es sovent lo contrari. E aquí, la misoginia de Delaja se’n dòna tant qu’a bon compte. Las dròllas espauridas fugen « en s’esjaulhant », la dròlla que se creu perduda « sisla coma un lapin ». La Miauna, la chambariera flaunharda (enjôleuse), « s’esmarrauna en parlant » coma un margaud) e una autra pren « una votz de chabrilhon » per legir la letra que ven d’escrir. Las clapas (les commères) blagassen (o ben platussen) e se ’trapen de farlassar au luòc de far lo disnar. La chambariera que lo mera a fotuda defòra ne’n ’chaba pas de marronar : 

« E patati e patata ! e ’quò-quí e ’quò-‘lai ! ’La disset tot mai lo resta (…). ’La girrinet tant que zo trobet bon (…) e contunhet de jacinar tota sola ». 

Lo diccionari de Daniel nous ditz que « girrinar », quo es brundir coma daus insectes.  « Jacinar », que fai pensar a las ’jaças, es probablament parent de « jagassar ». Quand se rapòrten aus crestians, los crits d’animaus prenen sovent una valor pejorativa.

« Suau ! » se ditz a quauqu’un que parla tròp fòrt (« Suau ! Suau ! Picatau, tu nos essaurelhas !». « Cho ! » sierv quand òm damanda lo silenci per l’amor de mielhs auvir un bruch estrangier :

« Cho ! Ne fasetz pas de bruch. Lo vielh es si feble que n’a pas la fòrça de credar. »

Dins los verbes de bruch que comencen per es– (s’esjaulhar, s’esjangolhar, s’esbadoirar, s’esbenzelar, s’esbramelar, s’escoilar...), ’queu preverbe es– me fai pensar a la valor de « out » dins daus verbes coma « to cry out », « to burst out[2] » en anglés. S’esbramelar, quo es se metre de bramar tot d’un còp. Dins Picatau, lo boc se reten de s’esbenzelar chas lo perceptor, l’asne s’esbramela quand es content de ’ribar a l’estable, los goiassons s’escoilen dins la pension. En occitan ’quilhs verbes son mai que mai pejoratius.

Un autre occitanisme que tròbe plan interessant correspond un pauc au francés « pousser un cri » (butir un crit). Aimem mai dire : aver una credada :

Quante ’l’aprenguet la novela, ’la n’aguet ’na granda credada e ’la tombet sur lo planchat. »

E veiquí d’autres exemples de la mesma estructura relativament productiva :

« (Lo vedeu) n’aguet ’na si fòrta esbramelada que las vitras drindrineren. »

« (Sa mair) n’aguet ’na unlada », (la Borruda) n’aguet una granda gemada »

« (Lo diable) n’aguet una ranada que vos auriá fait fremir ».

 

D’ente diable nòstre contaire nontronés a-t-eu surtit tot ’queu vocabulari ? Faguet pareitre sas « viòrlas » dins lo jornau locau Le Nontronnais dins las annadas 30. Gaire dins lo Dictionnaire patois-français d’Aimé Jardry, que es plan limitat. Benleu en pita partida dins lo Daniel, que Lo Bornat aviá començat de publiar. Simpla suspausicion. Non, quo era mai que mai la linga dau país, lo parlar que Delaja, regent a Auginhac e a Champeu, podiá auvir tots los jorns e pertot. Un tresaur per nautres. Pas la pena d’anar bien loenh si volem aprener una linga que sirá pas nonmas dau francés occitanizat. Avem nòstre Picatau d’Enric Delaja, contaire de valor que sap far viure los mots de la linga per nòstre plaser. 

 

A Javerlhac, lo 15 de feurier de 2021

 

 

Pouvez vous retrouver dans ce texte les mots qui signifient :

 

bavarder (2 verbes)

bêler (2 verbes)

bourdonner (insecte)      

bourdonner, vrombir (insecte, moteur)

brailler

braire (ou meugler)

caqueter

coasser (grenouilles; 2 verbes)

craquer

criailler (oie)

éternuer, pouffer (1 verbe)

gémir

grogner (cochon)

hennir

hucher (appeler d'une voix forte)

hurler

jacasser (2 verbes)

meugler

murmurer

parler fort (2 verbes)

pépier, piauler

pousser des cris aigus (cochon, chien)

pousser des cris aigus (femmes)

pousser un cri perçant (lapin, porc)

résonner, retentit (1 verbe)

rouspéter

siffler

sonner

tinter (clochette)

vacarme, tohu-bohu, charivari (3 mots)

vibrer (vitres)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



[1] Jan Picatau de Sent-Barrancon (Enric Delaja), Edicions dau Chamin de Sent Jaume (2005)

[2] Per exemple, dins « Animal Farm (La Bòria de l’animalum) de George Orwell : all the sheep burst out into a tremendous bleating of : “Four legs good, two legs better!”). En occitan, diriam benleu : « Totas las ovelhas n’agueren una esbenzelada… »

Posté par jpreydy à 18:20 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , ,

02 février 2021

TORNAR E VIRAR

TORNAR E VIRAR

 

Capture d’écran 2021-02-04 à 22 

                         VIRAR                                                                                                TORNAR

Dins lur prumier sense, virar fai referéncia ad un movement circular sus se-mesma o ben autor de quauqua ren, tornar un desplaçament dins la direccion opausada a la dau despart.

Virar : exemples (tourner)

La Terra vira autorn dau Solelh (tourne)

Far virar la ròda. (faire tourner la roue)

Tota la nuech ai pas ’restat de me virar d’un costat de l’autre dins lo liech e ai pas pogut trobar lo durmir.  (me retourner)

Autres exemples : virar la testa, virar l’eschina (tourner le dos), se virar darreir davant (se retourner)

Tornar : exemples (revenir, rentrer)

Faguet semblant de s’en anar e tornet sus sos pas. (revint)

Ai obludat mon pòrtafuelha, fau que lo tòrne querre. (que je revienne le chercher)

Tòrna dau trabalh tots los sers a sieis oras. (revient, rentre).

Un chaçador aima gaire tornar (a la maison) sens ren. (revenir bredouille)

Es pas enquera tornat(rentré)

L’anar e tornar : l’aller-retour

Tòrna-me los sòus que t’ai prestats. (Rends-moi…)

Vos vendrai querre mai vos tornarai(Je viendrai vous prendre et (en plus) je vous ramènerai)

 

AU FIGURAT

 

Sens entrar dins tots los detalhs, podem remarcar quauques emplecs interessants de tornar e de virar au sense figurat :

Tornar (rendre, recommencer)

Tornar pòt servir per indicar un retorn a un estat anterior (tornar + adjectiu, locucion adjectivala) :

Los remèdis te faran pas tornar jòuna. (Les médicaments ne te rendront pas ta jeunesse)

Gaëtan tornet de bona umor. (J. Ganhaire) (retrouva sa bonne humeur)

L’asne tornet de gost dau costat de Sent-Barrancon. (retrouva son entrain)

Tornar, au figurat, pòt indicar una repeticion (Veire dejos : tornar + infinitiu) :

Per ’queu còp, vos perdòne, mas n’i tornetz pas. (ne recommencez pas)

A taula, òm ditz a sos convidats : Tòrnatz-(l)i ! (Reprenetz-en !)

« Dija donc, brave tridau, tornet lo comte, … » (Dis donc, mon lascar, reprit le comte…)

Autra expression interessanta : a ne pus (l)i tornar : en veux-tu en voilà  

« ’La li faguet de l’onestetats a ne pus i tornar. » (Elle lui fit des salamalecs à n’en plus finir.)

Virar : autres exemples

Disem : virar (daus sòus) de costat/de biais : mettre (de l’argent) de côté, 

virar los talons : « Lo jòune òme aviá a penas virat los talons que (la chaminéia) tornava fumar que jamai » (J. Ganhaire) (avait tourné les talons ; se remettait à fumer)

e avem la locucion : « de quauque biais que quò virés » : quelle que soit la tournure que prendront les choses

Sabetz coma lo mot occitan « viralinga » se ditz en francés ?  Virelangue ! Ten, ne’n veiquí un plan malaisat a dire dins nòstre parlar nontronés, ente ch- se ditz ts- : « Lo chat lecha lo chin, lo chin lecha lo chat » !

Laissam de costat los verbes desrivats de virar : desvirar (retourner, bouleverser), trasvirar, chapvirar, revirar (traduire)… e de tornar : (s’)entornar, contornar, destornar…, — e obludam las « tòrnas » (fantômes) ! —  per parlar de la locucions verbalas formadas de tornar segut de l’infinitiu.

 

TORNAR FAR

 

« La chaminéia tornava fumar »… Per exprimir la reiteracion (repeticion), lo prefixe re– es benleu pas tant productiu en occitan coma en francés. Aimem mai utilizar tornar : tornar dire (redire, répéter), tornar far (refaire), tornar veire (revoir), tornar començar, (recommencer) tornar partir (repartir)… :  dire un còp de mai, far un còp de mai, etc.

Lo tornerem pus veire. (On ne l’a pas revu.) Lo lop deuguet lo minjar perque degun lo torneren veire (E. Delaja)

Tornar se pòt conjugar a tots los temps e totas las fòrmas e, normalament, dins mon parlar, lo verbe que seg demòra a l’infinitiu. La conjugason de tornar coneis l’alternança o/ò de trobar, copar… 

A la votz passiva trobem daus còps una fòrma benleu mai gramaticala : estre/esser + tornat + participi passat (en plaça de l’infinitiu) :

Lo pont sirá pas tornat bastit. (E. Ros)

mas, dins la mesma novela, podem legir : 

« Anonciatz que lo pont sirá tornat levar », 

çò que vòu benleu dire que quauquas reglas sintaxicas pòden estre un pauc diferentas d’una varietat de la linga a l’autra.

 

Tornar dire pòt, dins lo contexte e segon l’intonacion, exprimir de las emocions diferentas :

Neutre o irritat : Zo tòrne dire. (Je répète)   Esmanciaire : Tòrna-zu dire ! (Répète un peu !)  Zo te tornarai pas dire ! (Je ne te le répèterai pas !) Aprovaire : Tornatz-zo dire ! (Ah oui, alors !)

 

E per ’chabar, veiquí una pita devinalha. De ’quelas doas frasas : « La torneren querre », « La torneren cherchar », laquau vòu dire : « Ils reprirent leurs recherches » ? Laquau : « Ils revinrent la chercher » ?

 

Posté par jpreydy à 10:32 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : ,

15 janvier 2021

QUAUQUES MOTS QUE TROBAVA A MA MÒDA

DAUS MOTS QUE TROBAVA A MA MÒDA

 

Quo es mai d’un còp dins la jornada, mai que mai quante sei coma daus mainatges, que daus mots me tòrnen de quante era pitit. Coma quante vese los parents far minjar aus pitits de la besunha industriala dins daus topinons. Autres còps, los mainatjons de lur atge saussavan benleu daus eschalons de pan dins lo rosseu d’un uòu bulit que ’pelavan un cacon. Crànhian pas la saumonela dins ’queu temps. D’alhors los pitits mai los beus mingen pas tant de pan coma nautres dins lo temps ! Quitament en occitan francisat, los mots viravan sus la linga daus goiats coma ’quela vitoira jauventa que los fasiá frotjar : un échalou de pain, un petit cacou, la moulette (la moleta) … Los òmes disian : « Vau minjar un eschalon e beure un viatge » coma disem aüei : « Vau cassar la crosta e… ». Non, los òmes d’aura beven pus gaire de vin.

M’es ’vis que auve enquera mon defunt grand-pair sus sos vielhs jorns se plànher d’estre gaste quante tornava de trabalhar dins lo vergier. « Sei completament abracat », çò-disiá, emb una intonacion davalanta que tombava coma son còrps usat sus sa chaira davant lo fuòc. En gaire de temps, començava de becicar. Los vielhs d’aura fan coma me : beciquen davant la television. Abracat, becicar… Pense ad un autre biais de dire de mon grand-pair que trobava plan a ma mòda : « Me’n fote coma de la pola escoada. » Los regents trobavan benleu dins los devers de lurs dròlles : « Je m’en fous comme de la poule écouée. » Saber si ’quela paubra pola aviá perdut las plumas de sa coá o ben si avian pas volgut la laissar coar sos uòus ?

Pense a d’autres mots que trobava amusants ; per exemple « babinhon », « crupinhon », « ’massar un paufinhon », « recabilhonar ». Era-quò perque eran associats a nòstres juecs turbulents de goiats ’guissables (« Tu ses bien ’guissable ! ») ? Un dròlle que s’esparrava dins la charriera tombava benleu sus lo babinhon. Un autre còp, tombava de cuu, o ben sus lo crupinhon, si òm vòu. Disiá : « Ai ’massat un brave paufinhon ! ». Lurs paubras mairs que los avian vuts tombar de bicicleta ne’n avian « una frimor dau cagoelh au crupinhon », mas los goiats tòst reviscolats se ’massavan còp sec, coma si avian « ’gut un ressòrt dins lo crupinhon » (E. Delaja). Si per cas quauqu’un se desmanchava un braç o un pè, lo faliá menar au recabilhonaire per lo far recabilhonar.

O ben eran-quò las sonoritats que m’amusavan :  -binhon, -pinhon, -finhon ? Consonanta oclusiva + i + consonanta palatala molhada + u. La « babòia », que sa fonetica era vesina daus autres mots, serviá per espaurir los merles dins los cirieirs. Un dròlle que tractavan de « babòia » era gaire desgordit, lo contrari d’un goiat escarrabilhat. Tots ’quilhs mots, vielhs amics dins nòstre parlar, venian risibles un còp que eran mascarats de francés per una pita transgression : babignou, crupignou, pofignou, baboye, écarabillé… Ne’n aviá una plena gòrja. 

Autres juecs, autres mots : gosonar, gansolhar. Un fiu d’erba de la bona lonjor serviá per « gosonar » dins los cròs per far surtir los greus sus lo prat. Quante quò pleviá, los galapians anavan « gansolhar » dins los gansolhiers sus los chamins…

Me damande si preniá mai de plaser de far daus meschants torns que de dire e tornar dire ’quilhs mots de nòstra linga. Era un pauc coma lo personatge de Nabòcov, dins lo roman Lolita, que troba una jauvissença dins los quites noms de las goiatas. La linga occitana era un un terren d’amusaments illimitat.

 

A Javerlhac, lo 13 de genier de 2021

 

 

 

Posté par jpreydy à 13:35 - Commentaires [0] - Permalien [#]

13 juillet 2020

PERIER, CORMIER, ALISIER

PERIER, CORMIER, ALISIER

 

Son d’un bonas, ’quelas pitas peras ! Chas nos las ’pelavan dau perons, pus precisament daus perons Magdalena, perque son madurs per la Senta Magdalena, lo 22 de julhet. Son rosseus, sucrats, fondents, finament perfumats, gaire pus gròs qu’un pitit uòu de pola. Ne’n cherchetz pas sus los merchats, ne’n trobaretz en degun luòc. Si son machats, se garden pas, coma beucòp de vielhas varietats que la gent d’aura aimen mai laissar perdre. Pas pus tòst que tomben dau perier, fau los ’massar e los minjar d’abòrd o ben los far esterilizar dins daus bocaus.

Lo perier rasis la maison a pogut se sauvar, pas coma los nogiers e los pomiers au mitan de las terras que geinavan los agricultors per passar las machinas. Es annadier : ujan es cubert de perons, endueinan benleu menará ren. Sabe pas l’atge que pòt aver. Cent ans ? Cent cinquanta ? Es benleu tan vielh coma los bastiments. Tots los ans, me damande si ne’n es pas a sa darniera annada. Fluris au mes de març, gaire de temps aprep los boissons negres, avant los ciriers e los pomiers. Creiriatz que son daus tapons de névia, ’quelas flors blanchas tan doças aus uelhs daus crestians coma lur frucha aigosa dins la gòrja. Las ’belhas pòrten lo semen dau fruch a venir d’una flor a l’autra e tot l’aubre brundis doçament. La vigor de l’aubre viu se sent au fons dau còrs coma las nòtas armonicas d’una musica.

Lo perier es un present de nòtres ancians que, d’una generacion a l’autra, an chausit los empeuts sus los aubres los mai frotjos que menavan los fruchs los mai abondos e los mai saboros. Crese pas que coneitriá lo mesma bonur si trobava dins lo vargier nonmas daus aubres que venen pas naturalament au país, que menen ren que se minja e que son ’quí nonmas per far brave.

Los aime plan los vielhs aubres que interessen pus degun. Lo cormier es gaire pus jòune que son vesin lo perier. Un cormier es un aubre cosin dau sorbier, la varietat sauvatja. Sa frucha, las còrmas, son jasbras que lo diable. Fan coma la menesplas, son pas minjablas avant d’estre completament bonhadas, quasi puridas. Chas nos ne’n fasian de la piqueta au mes d’octòbre. Ma femna ne’n fai de una confitura roge fonçat que pareis un pauc espessa e rufa de gost, mas que se marida finament emb lo fetge gras. Autra recepta : se pòt engraissar sus la pasta precuecha d’una tartra de pomas. Lo bois de cormier es plan dur; serviá autres còps per far los engranatges de las ròdas daus molins : triquetí-triquetí-triquetí…

E los alisiers ? Siran benleu minjats per las machinas que còpen los bòscs en totas sasons e que laissen nonmas quauques chaisnes deçai delai au mitan d’un champ cubert de bròchas copinhadas, espansilhadas sus lo terrenh. Las coçadas de chastenh tornaran frotjar e tornaran ’trapar la maladiá que los fará crebar, mas veiram pus los alisiers que an lo malur d’estre pus pitits que los autres aubres. Fan dietz, quinze metres, gaire mai. Flors blanchas au printemps per las ’belhas, pitas grapas de fruchs roges per los auseus, fuelhas rossas e rojas per la festa de las colors a la darriera. La silvicultura modèrna, racionalizada e rentabilizada, coneis probablament pas los alisiers, pas mai que pomiers e los ciriers sauvatges, los boissons blancs, los genebres… aubres dau país que son tots, chascun a sa mòda,  coma un poema de sensacions sens paraulas. Lo modèle economic de la monocultura laissa gaire de plaça a la biodiversitat e a la beutat.

Los òmes an totjorn fai la guerra aubres. Cedres dau Liban per los bateus daus Egipcians, chaisnes de Santonja e de Perigòrd per la marina dau rei de França, aubres roges (sequòias) gigants e millenaris de California per los chamins de fer, aubres precios d’Indonesia e d’Africa, sens parlar de los d’Amazonia que cramen dins daus incendis gigants… tots ’quilhs tresaurs besilhats per la cupiditat, la vanitat e l’imprevesença de l’estre uman. Los ormeus an disparegut e los chastenhs son malaudes. Cresetz pas que siriá tòst temps de laissar los vielhs aubres tranquilles ?

Obludava de vos dire. Ujan los perons de la Senta Magdalena eran madurs a la fin dau mes de junh, emb un mes d’avança. Los autres ans n’i aviá la meitat de cussonats, mas ujan que vesem mens d’insectes, son sanciers. Qu’es-quò dire que son pas minjats per las becas e los burgauds e becats per los auseus ?  Es-quò bon o meschant signe ?

 

A Marennes, lo 10 de julhet de 2020

What do you want to do ?
New mail

Posté par jpreydy à 19:25 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : ,