Lo Chamin de la font, blog occitan de Jean-Pierre Reydy (Jan-Peire Reidi)

25 mai 2020

MAI NAUTRES

MAI NAUTRES

 

« Me too »… Quò vòu dire : « Mai me, sei una femna que, a un moment de sa vita, se trobet forçada de donar son còrs a un fumelaire desvergonhat. Me sente plan umiliada e esmalida. Vòle pus contunhar de trainar ’quela chaulhadura que ne’n sei pas causa, la vau tornar au salopard naut plaçat que s’a siervit de me... »

D’un pauc de mai, « Me too » se diriá parier en occitan nontronés : « Mai me aitot », prononçat *maimetot ! « Moi itou », en francés familhar, auriá lo mesma sense e la mesma pareissença fonetica, mas siriá plan desconvenent per dire l’umiliacion de ’quelas femnas. L’etimologia de too, que es derivat de la particula to, a ren a veire emb « aitot » en occitan nontronés, mai itou que se tròba dins quauques dialectes d’oíl e que es marcat vx et fam. dins lo Robert. Dirai ren de l’origina de « aitot », mai de itou, perque m’es ’vis que i a ren de segur. Pòde pas mai dire si lo « aitot » nontronés es parent de « maitot », que se ditz alhors, mas quo es probable. Los amics dau Perigòrd centrau saben ben que sei un « me-disent », un Occitan que ditz « mai me » au luòc de « ieu tanben ». Aitot me, aitot tu, aitot se (eu tanben), aitot ela, aitot nautres/vautres, aitot ilhs/elas… Mai me, mai tu, mai se… Voletz un exemple ?

« Me, sei per lo bon òrdre, [disset Lesbanat]. – E ben mai me, ditz lo Redond. » (E.D.)

« Mai me aitot » me fai pensar a una fòrma locala dau juec de Pigeon vole que ai coneguda. Un daus goiats damandava aus autres de respondre « Mai me aitot » a tot çò que disiá :

« Vau dins lo bòsc – Mai me aitot. – Còpe un aubre. – Mai me aitot. – Sege las pòsts. – Mai me aitot. – Fau un bac. – Mai me aitot. – Chie dedins. – Mai me aitot. – Zo minge. – … »

Los mens desgordits se fasian benleu afinar, mas n’i aviá benleu un, pus fin que los autres, que respondiá : « Grand ben te fase ! »…

 

Per me far perdonar ’quelas trivialitats, voldriá dire quauques mots dau libre que sei a legir. Quo es lo darnier roman de l’escrivana sud-africana Nadine Gordimer (1923-2014), Prèmi Nobel de literatura (1991), titolat No Time Like the Present e publicat en 2012. Revirada francesa : Vivre à présent. Podem i segre l’istòria recenta de l’Africa dau Sud viscuda dau dedins per un òme blanc e sa femna negra que s’an aimats quand eran tots dos combatents contra l’apartheid. An vut la mòrt de prep e conegut la preison. La vita era simpla dins lo maquís : l’opression/la libertat, los camaradas/los enemics.

Aura Steve e Jabu menen una vita « normala » – la vita ven « normala » quand òm fai mai de cas de sos pitits problemas personaus que daus afars collectius. Son plan estimats e pas maluros dins lur banlega poblada de vieilhs camaradas de « la Lucha ». Ganhen lur vita onestament, cherchen pas los avantatges, an una dròlla e un dròlle. Lur filosofia es la de Nelson Mandela e de Desmond Tutu, ubuntu : sei çò que sei perque setz çò que setz. Ubuntu, nòstra umanitat comuna. Lo perdon, pas l’oblit ; la reconeissença de la fauta e la reparacion, pas la venjança.

Mas per lur país, « lo present » es chaulhat per daus problemas enòrmes : la paubretat, lo SIDA, lo niveu daus estudiants negres, quauques empluiats negres sauvatjament umiliats per daus estudiants blancs, los immigrants daus país vesins que la gent ne’n vòlen pas, la criminalitat dins las vilas, l’acusacion de corrupcion e de demagogia contra  Zuma, lo noveu menaire de lur partit. Zuma vai venir president. Zuma, lur vielh camarada que faguet dietz ans de trabalhs forçats a Robben Island autres còps… Lo mesma Zuma siriá un fumelaire, un charlatan, un purit, un coquin. La vita « normala » es venguda terriblament complicada per los ancians combatents que cresen enquera a ubuntu.

E lo nòstre, de present, au mes de mai de 2020 ? Una epidemia que, Diu mercés, demenha petit a petit en Euròpa mas que contunha de tuar daus mila de gents, mai que mai daus paubres, dins las Americas. Devem preveire mens de trabalh dins los mes que venen, mai de chaumaires, de las dificultats per los jòunes. Un representant daus patrons voldriá aver lo drech de far trabalhar la gent sens los paiar, d’autres – una autra – de chaulhar la natura. Per tornar far partir l’economia e sauvar los emplecs, çò-disen. Un òme pòrta plancha contra daus ministres. « Demagogia judiciara », çò-ditz un filosòfe conegut. Una dama compren pas, mas compren pas, degun pòt li explicar, perque a pas lo drech d’espandre sa pelha sus la plaja e se coijar dessus per far cueire sa genta codena au solelh. Un òme enquera jòune que a agut la maladiá e que es pas enquera garit dos mes après, que se damanda si garirá, li respond que faudriá benleu un pauc mai d’umilitat, que los sabents saben pas tot, que los medecins e lo governament avancen a paupas, que los medecins, los infirmiers, los serviciaus daus ospitaus e de las maisons de retirada fan per lo mielhs, que tots fan çò que pòden. Lo menaire d’un grand sindicat ditz que faudriá benleu ’restar de se brejar automaticament per un òc-es, per un non. Ubuntu, si òm vòu. Los dirigents de dos grands país d’Euròpa damanden aus país vesins los pus riches de prener una pus granda partida de la despensa per dire que tornam partir tots ensemble, los que an los mens sufert, mai los autres.

Un bon estat d’esperit e los bons sentiments sufisen pas per resòure los problemas personaus, politics, sociaus, economics, environamentaus…., mas pòden permetre de boissar quauquas difficultats que empaichen de los atacar. Lo present a beu estre « una demorança dangierosa », Nadine Gordimer pensa que, per son país e son epòca, s’òfrir lo luxe dau cinisme siriá una folia (1). Mai me, mai nautres.

 

A Javerlhac, lo 23 dau mes de mai de 2020

 

 

(1) Citacion en testa dau libre de Nadine Gordimer : « Though the present remains / A dangerous place to live, / Cynicism would be a reckless luxury » (Keorapetse Kgositsile)

 

 

 

 

 

 

 

 

What do you want to do ?
New mail

Posté par jpreydy à 13:51 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , ,


01 mai 2020

ENTE ES PASSAT LO DIABLE ?

ENTE ES PASSAT LO DIABLE ?

 

Ente diable es-eu passat, lo diable de nòstres ancians ? Laissarai los teologians, los filosòfes, los psicanalistas, los etnològues, los folcloristas… vos parlar de las representacions artisticas dau diable, de sa plaça dins lo monde imaginari, mai de son ròtle dins las accions individualas e collectivas de l’estre uman a totas las epòcas dins la civilizacion judeo-crestiana. Non, pense au diable que tornava  totjorn dins las conversacions quante era goiat.  Tròbe lo diable cinquanta-e-sieis còps dins mon còrpus de textes numerizats d’Enric Delaja (1884-1970). Per comparason, lo nom dau bon Diu ’rieba nonmas tretze còps dins Delaja. Quo es tot vut : nòstres grands-pairs e grandas-mairs fasian mai de cas dau diable que de son Creator. Lo diable era pertot, mai que mai dins las aigas durmentas, los endrechs sauvatges, los país espaurissables. Aviá sos cròs, sas peiras, sos lacs, sos bòscs, sos ponts… A Sent-Estefe, gaire loenh d’aquí, aviá Lo Ròc Branlant e son chapelet de rochiers (Lo Chapelet dau Diable) amodelonats en ribambela dins un fons tot lo long dau riu. E, coma de rason (si òm pòt dire), una o doas bravas legendas.

Dins un temps que ai pas conegut, lo diable, esperit maufasent, se disiá aitot « lo Cifer ». « L’Aversier » (dau latin adversarius) deviá ben estre una autre creatura maujauventa. Lo Cifer es la fòrma presa per « Lucifer », nom mau copat d’un esperit que per los Romans portava la clàrdat (la lutz) e, per los Crestians, ne’n venguet a portar lo mau. Las damas siran-t-elas estonadas si los dos còps que tròbe ’queu nom dins los textes de Delaja, quo es per parlar d’una femna ?

« Vos promete que fasiá pas bon a l’entorn de sos cotilhons ! Quo era pas de femna, quo era un vrai Cifer ! »

« Un Cifer » podiá aitot estre un mainatge, un goiat que era totjorn a enginhar quauque meschant torn, que « aviá lo diable dins la peu ». Òm pòt ben se dobtar que lo sense de ’quilhs mots, lo Cifer, l’Aversier, era gaire precis ; mas se disian totjorn per parlar d’una persona aguissabla, de travers, que calculava lo mau que podiá far aus autres.

Per nòstres ancians, lo diable se raletava pertot dins la natura e sa fòrma era plan misteriosa. Me pòde pas retener de citar un brave dire que m’aprenguet Joan Ganhaire fai quauque temps per parlar d’un coteu :

« Còpa l’aiga dau sable

E fend lo vent dau diable. »

Poesia e misteri. Quò es benleu un biais plasent de dire que lo coteu còpa ren e que lo gatge, fuguès-t-eu farjat sus lo fuòc de l’infern, bien o mau agusat, fai la riséia daus elements… Laissam parlar nòstra imaginacion… D’autres i veiran una practica magica, coma quante nòstres vesins auvian tonar : metian un apchon defòra, lo talh virat vers lo ceu, per « fendre l’auratge » ! Lo vielh fons imaginari e mitic de l’estre uman era enquera viu aus segles passats :

« I ’viá de la gent que passavan daus dobles aveque lo diable. En eschamge de lur anma, eu lur balhava una pola negra que lur fasiá far fortuna. » (Delaja)

Ma granda-mair disiá sovent  « Diu mercés » (prononçat *deumàrse dins nòstre parlar), coma aüei diriam « urosament », e « Si lo bon Diu vòu » coma d’autres « Inch Allah ». Umilitat d'au cresent que somes lo succès de las entrepresas umanas a la permission divina. Dins la familha dau costat de ma mair, que avian totjorn estats curetiers, se parlava gaire de « diable » en defòra de la religion, mas los autres, que lo mot lur veniá a las bochas a tot moment, cresian pas per quò far pechat.

Dns la linga nòstres ancians, lo diable era causa de tot çò que passava las limitas, de tot çò que era au chamin daus òmes, que s’opausava a lur volontat, que comprenian pas, que podian pas mestrejar. E veiquí nòstre diable dins los modèles sintaxics : un/una + nom + « dau diable », « lo diable de » + nom e la locucion adverbiala « que lo diable ». Si fasiá tròp chaud, quo era « una chalor dau diable », tròp de bruch : « un sabat dau diable », passar son temps a far la bringa : « far las vitas dau diable »… Per un grand nombre o una granda quantitat : « (quò costa) un argent dau diable », « (i a) lo diable de gent ». Camila Chabaneu, eternalament latinista, escriu que « l’idée de multum se rend encore par que la tempêto, que la mâlo, que lou diable, locutions dans lesquelles tan est sous-entendu : fasio fre que lou diable »

Lo diable sierv per dire l’estonament (« D’ente diable surtes-tu ? »), l’exasperacion e lo refús de contunhar d’endurar (« Au diable l’escòla ! », « Fot-zo au diable que zo vese pus ! »), lo desfis ad una entraupa o una dificultat (« Quo es ben lo diable si i ’ribem pas ! », « I ’ribaram, quand lo diable i siriá ! »)… Lo diable era ’quí per exprimir las emocions a flor de peu d’un monde que parlavan fòrt.

Aüei lo diable es pus a la mòda ; ven pus gaire dins nòstras conversations cortesas, racionalas. Mas fai enquera partida dau vocabulari de quauques vielhs coma me. Per exemple, si vòle parlar d’un trabalh a far gaire malaisat, dirai sens pensar : « Quo es pas lo diable ! » (Ce n’est pas la mer à boire !), emb un accent de frasa e una intonacion montanta-davalanta sus « diable ». Totas ’quelas locucions deven ben sonar coma de las fòrmas plan marcadas a las aurelhas daus jòunes que an pas auvit parlar la linga dins los vilatges. Avian totas lur modèles intonatius que fasian la musicalitat de la linga. Si volem pas tròp laissar ’quela musica s’apaubrir e perdre son expressivitat, podriam benleu ausar ne’n far servir quauqu’unas, de ’quelas frasas dau diable !

 

A Javerlhac, lo 29 d’abriu de 2020

 

 

 

 

 

 

 

 

 

What do you want to do ?
New mail

Posté par jpreydy à 08:51 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :

23 avril 2020

DE LA NÒVIA A LA NÒRA

DE LA NÒVIA A LA NÒRA

 

Las avetz benleu gardadas ’quelas vielhas fotòs de nòça rosselardas dau segle passat : la nòvia en rauba blancha e sos parents a man drecha, los dau nòvi de l’autre costat, los autres convidats darreir los nòvis. Davant, daus mainatges que avem vuts venir vielhs e que son mòrts fai un brave moment. Las femnas ’bilhadas d’un davantau blanc so las cosinieras. Pas de fotòs de nòça sens un jugaire d’acordeon o de clarineta. En naut a man mança, un òme que sierv a beure ad un autre… Gròssas mans noassosas de paisans ; la graissa los entraupava gaire. Piaus tonduts e penchenats, barbas rasadas, chapeus, ribans a la botoniera, dentela per las femnas las pus richas…

Preissa de sovenirs, piunada de còr, despiech de pas poder plaçar un nom sus una chara pas completament inconeguda… Degun pus per damandar.

Las fotòs son presas davant quauque portau de granja. Ren rapela la natura ente ’quela gent passavan lur vita, a part lo bosquet de la nòvia e quauque pitit pinhier ribanat que se trasveu ’lai-darreir contra lo mur… La gent eran «  a nòça », dins un monde tan loenh que possible de lo que los vesiá trimar d’un solelh a l’autre tota la senta jornada. La nòça, la festa. Disian « far la nòça » coma diriam aüei « far la festa ». Au contrari, « som pas tots los jorns a nòça » vòu dire : « som pas a la festa ; pas aisada, la vita ».

La gent se mariden mens au jorn d’aüei. Nòstres jòunes son sovent « associats », coma disiam. Chas nos coneissian un òme e una femna que eran « associats » ; se maridavan pas perque la femna voliá pas perdre sa pension de veva de guerra. Si la gent avian dau ben, las doas familhas fasian « los acòrds » – los diccionaris disen « las acordalhas », « l’acordada » – afen, un bon repas per parlar de çò que donarian aus nòvis chascuna de son costat. « Son fiançats » se disiá gaire chas nos. Parlavan dau dròlle e de la dròlla que se devian maridar coma dau « pretengut » e de sa « pretenguda ». Delaja ditz : « la mestressa » (Picatau espiava lo farcit « coma un galant que ’visa sa mestressa »). « La « bona mia » aviá pas totjorn mestier d’estre la pretenguda ! Lo jorn de la nòça, lo nòvi e la nòvia eran « los nòvis ». Un còp maridada, quo era sovent la dròlla que ’nava viure dins la familha de son òme. La nòvia veniá « la nòra » (la belle-fille, la bru) de la maison.

La nòvia, lo nòvi, los nòvis. Lo goiat que ieu era se damandava d’ente venian ’quilhs mots semblavan pas lo francés. Saubí pus tard que « nòvia » se disiá parier en espanhòu. Lo mot latin d’origina vòu dire « noveu ». Fuguí enquera mai interessat d’aprener que « nòra » se trobava dins mai d’una linga venguda de l’indoeuropenc, linga parlada fai benleu cinc o sieis mila ans. Es la mair de totas las lingas de l’Euròpa – manca lo basque, lo maltés, lo ongrés, lo finlandés, l’estonian e lo turc – e de la majoritat de las lingas de l’Iran e de l’Índia. Los sabents an tornat construir totplen d’elements de l’indoeuropenc en comparar las lingas atestadas que ne’n son eissidas. Veiquí nòstra « nòra » en sanscrit : snusá, en vielh anglés : snoru,  en eslavon : snukhá, en latin : nurus, en grec : nuos, en armenian : nu,  en albanés : nuse. (Sorsa : The American Heritage Dictionary of the English Language). En russe, quo es snokhá.

Lo monde cresen-ilhs que las lingas remonten totas a la destruccion de la Tor de Babel e que lur varietat, que fai que los òmes se comprenem pas, es una punicion divenca ? Quand ensenhava l’anglés, ne’n aviá mon aise de veire que tant de personas se-disent « cultivadas » sabian ren, mas ren, de l’istòria de nòstras lingas e de lur evolucion. Sabetz ben que ne’n passem pas fauta d’etimologias toponomicas fantaisiosas ! Fasiá tots los ans a mos elevas de prumiera o de terminala una pita presentacion de las lingas de l’Euròpa. Fasiam mielhs que quò : cherchavam ensemble l’origina comuna de nòra, snusá, snokha, etc… Vesam veire…

1. Sabem que, dins d’autres exemples, l’indoeuropenc *sn– correspond a n– en latin. Justament, avem snow, (Schnee), sneg…, mas  nix/nivem que a donat « névia » ! Pausam i.-e. *SN– .

2. Sabem que lo o germanic ven de i.-e. *u. Avem u dins las autras lingas. Pausam *SNU–.

3. Parierament : eslave –ukh– ven de i.-e. *–us–. Pausam *SNUS– .

4. Sabem que, en pausicion finala, lo ɑː (a long) dau sanscrit correspond au latin –us e au grec –os. Pausam *SNUSOS.

5. E l’accent ? Dins la majoritat de las lingas atestadas las mai ancianas, l’accent es sus la darniera sillaba. D’un autre biais, sabem que, en germanic (snoru), en latin (nŭrus),  la s de l’indoeuropenc dòna r avant l’accent. Avem donc l’ipotesi : i.-e. *SNUSÓS.

Dins beucòp de lingas, lo mot vòu dire si ben « nòvia » (la mariée) coma « nòra » (la belle-fille, la bru). Probablament, dins ’quilhs pòbles « indoeuropencs » de la fin dau neolitic, la nòvia anava viure dins la familha de son òme. (Sorsa : The American Heritage Dictionary)

Entau, la lingüistica comparativa nos pòt menar de la nòvia a la nòra ; parier coma la nòça, mas quo es un pauc mens plasent !

 

A Javerlhac, lo 22 d’abriu de 2020

 

Per los que fan coma me, que son pas daus especialistas mas que son curios de las lingas dau monde, pòde pas pro recomandar Une Histoire des langues et des peuples qui les parlent de l’istorian Jean Sellier (Edicions La Découverte, 2019).

 

 

 

 

What do you want to do ?
New mail

Posté par jpreydy à 22:40 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , ,

11 avril 2020

CHAMPALIMAUD

Trobaretz l'enregistrament mp3 dau texte: "Champalimaud apren a nodar" sus lo blòg occitan:http://occitan.blogs.sudouest.fr/

Veiquí lo texte d'Aimat Jardric (ma transcripcion+ lo texte d'origina) segut de quauques mots per dire çò que ne'n pense.

 

 

CHAMPALIMAUD APREN A NODAR

Aimat Jardric (Aimé Jardry 1830-1890)

 

« A còrna de boc ! quo es domatge,

Disset un jorn Champalimaud,

De veire qu’un garç de mon atge

Es mens avançat qu’un grapaud ;

Me nejariá coma un mainatge

Si dins l’aiga veniá a tombar !

Coma ! ne sabe pas nodar !!!

Fau que m’aprene còp sec

Surpassarai bientòst la trucha e lo brochet.

Ente ’nar per far ’queu mestier ?

I pense, dins nòstre granier,

Eu es barrat, mas quand vòle i entre.

I a daus cacaus, i’ nodarai dessus,

‘Nirai de l’un a l’autre mur

Sens m’escorchar la peu dau ventre. »

Après ’quela resolucion,

Mon garç cor au granier qu’eu veniá de chausir,

Eu se des’bilha e lo veiquí d’agir :

Fai ’nar los braç, los pès, la chambas mai la testa ;

Fai mai de bruch qu’una tempesta ;

E bradadint e bradadau

Eu braça si ben los cacaus

Que òm auriá dich que de diables una armada,

Dins lo granier fasian la mascarada.

Sa vielha mair, auvissent ’queu sabat,

Ven tan redde que pòt, raibant quauque combat

Entre sos chats e los chins dau vilatge.

‘La monta donc penibalament,

E finalament,

’La veu que quo es son filh qu fai tot ’queu tapatge.

« Senhor Diu, credet-ela, àiatz pitat de me,

Qu’es-quò que vese ’quí, tot nud coma un verme ?

Quo es mon filh, quo es tu, Jan ! O paubra testa dura,

Vo’es-tu quitar ’quela sala postura !

’Bilha-te !!!  – Nom de nom, disset Champalimaud,

En se virant sus los cacaus,

Ne veses-tu pas, vielha fòla,

Que ’queu granier me serv d’escòla

E que m’aprene a nodar ?

Vai-te’n, còrna de boc, tu me farias nejar ! »

 

Clicatz aquí per veire lo texte en grafia patoisanta: Champalimaud

 

 

L’ENREGISTRAMENT DE « CHAMPALIMAUD APREN A NODAR »

 

Non, Aimat Jardric (Aimé Jardry, 1830-1890), l’autor de Champalimaud, es pas l’escrivan daus ranvers de Nontron que aime lo mai. Sos personatges de toirauds, Champalimaud e Bonefant, fasian benleu rire los paisans de son epòca – que eran segur pas pus béstias que nautres – mas, coma contaire, se pòt pas comparar a l’autre Nontronés, Enric Delaja (« Contaviòrla »). A pas la finessa lexicala mai l’elegància de Delaja. Quo es pas Jardric que saubriá enginjar una istòria ente una situacion plasenta ne’n mena una autra, e entau de segre jusc’a la tombada inesperada a la fin. Mas totparier, fau reconeitre que legissem enquera emb plaser quauquas paginas ente descriu, per exemple, la granda feira de Javerlhac en 1880, las coquinarias dau brigand Burgon, las messonjas dau blagassaire Gròs Nas, tant enòrmas que venen rabelaisianas, quasi fantasticas… E ai pas enquera fotut ’lai son Dictionnaire patois-français, ente un lingüista pòt trobar quauques pitits elements lexicaus obludats per daus lexicografes benleu mai capables que se.

Quo es-quò dire que daus Occitans de l’epòca de Jardric, que avian un pauc estudiat dins los libres d’escòla en francés, avian perdut ’quela competéncia lingüistica elementària que nos fai coneitre còp sec un element de nòstra linga e un autre que z’es pas ? Eran benleu coma nòstres vielhs que, si òm lur damanda coma disen « une planche (de bois) » vos respondran : « una plancha » (« Quò siriá pas « una pòst ? » – E ben òc-es, una pòst. »). Si òm coneis bien doas lingas e si òm las parla regulierament òm las laissa dins doas tiretas diferentas ; lo contengut d’una tireta tomba pas dins l’autra. Los anglicistas vertadiers parlen pas franglés.

O ben ’quilhs Occitans « instruichs » cresian-t-ilhs que lur linga era d’un reng inferior, e que podian pas li far de mau si la boiravan emb quauques mots e viradas de la linga francesa ? De totas faiçons, quo era nonmas per far rire daus traulhabosa, non ?… Dempuei, los felibres e los occitanistas an volgut metre un pauc d’òrdre ’quí-dedins. Mercés, Mistral.

Quand vese la grafia patoisanta aberranta de Jardric, me damande si li mancava pas un pauc de sense lingüistic. Per me, i a francisme e francisme. I a daus francismes que an trobat lur plaça dins la linga e que se pòden pas remplaçar sens chamjar lo sense e sens perdre quauqua ren. Pense a « bien » e « ben », dins nòstra varietat lemosina de la linga occitana. D’autres francismes se pòden pas comprener si òm coneis pas la linga d’origina. Jardric se geina pas : si a mestier d’una rima en –ia, dins lo texte ente parla de Javerlhac, ne’n veiquí una : *la prairia ! (« E ben òc-es, la prada ! »). Dins Champalimaud, trobem *de suita (còp sec) e sa rima la *truita (la trucha) ! Los textes de Jardric son enfecits de francismes.

Si cresetz que los escrichs d’un autor son sacrats e que òm pòt pas ren chamjar sens lo traïr, perdonatz-me. Ai enregistrat « Chamapalimaud apren a nodar », mas ai « corrijat » (corregit !) quauques francismes. Ai gardat « bientòst », mas respecte tròp ma linga per prestar ma votz a d’autres barbarismes. Ai mes lo texte d’origina après ma transcripcion : siatz jutge ! L’autra rason que m’a fait chausir ’queu texte es a una vivacitat e un ritme que ne’n fan un bocin interessant per l’enregistrament.

« Champalimaud » fai partida de nòstra cultura. Quand lo toner tamborinava e l’auratge fasiá lo diable a quatre, chas nos disian per rire : « Quo es Champalimaud que nòda dins los cacaus ! ». Enquera dins las annadas cinquanta, los goiats e las goiatas trobavan gaire de juecs mai plasents que de traulhar lo pilòt de cacaus espanduts au granier que chas nos avian mes a sechar en atendent de los vendre o ben de los esnogelar per far l’òli : vrau, vrau, vrau… Mas quò valiá pas lo bonur de nodar dins lo blat nonmas escodut. Avetz-vautres sentit ’quilhs mila de gruns chauds rotlar frr, frr, frr, contra la peu de vòstras jarras ? Fasiam l’amor emb un concentrat de vita pus doç que lo sable de la plaja. Mas lo plaser durava gaire de temps. Pas pus tòst que quauqu’un de chas nos auviá lo sabat au granier, montava plan mai redde que la vielha mair de Picatau per nos « chantar Ramona » (marronar ?) emb una vimzela o una ponhada d’ortrujas.

Los defauts d’Aimat Jardric nos faran pas obludar tot çò que tots ’quilhs escriveires de « patois » nos an laissat. Jardric aviá de l’imaginacion e sabiá animar un texte. Si una maison mau bastida s’esbòlha, podem eissaiar de comprener perqué s’es esbolhada e prener las peiras per ne’n bastir una autra !

 

A Javerlhac, lo 10 d’abriu de 2020

 

 

 

 

What do you want to do ?
New mail
What do you want to do ?
New mail

Posté par jpreydy à 19:18 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , ,

05 avril 2020

ÇÒ QUE LO PASSAT PÒT NOS DIRE

ÇÒ QUE LO PASSAT PÒT NOS DIRE

 

Los scientifics pòden pas dire perqué lo coronavirus ataca los vielhs mai que los jòunes, si i a beucòp  de personas que pòrten lo virus sens zo saber, perqué quauques malaudes son bien pus mau que d’autres, si demòra en suspension dins l’aer, si lo temps i fai (Veire Sud-Ouest dau 1er d’abriu), si vai se perdre o ben tornar tots los ans coma la gripa…

Mas ren nos empaicha d’escoltar çò que los istorians an a nos dire de las epidemias daus segles passats. Per exemple, l’istòria nos apren que, après l’epidemia de pesta dau segle quatòrze que tuet benleu lo tierç de la populacion de l’Euròpa, la vita daus paisans s’amelhoret en beucòp d’endrechs. Fasian mestier per desboijar las terras que degun pus trabalhava. Malurosament, los senhors e los reis torneren plan trobar d’autres biais de lur raubar los fruchs de lur trabalh.

Pus prep de nautres, la gripa espanhòla, que comencet en America dau nòrd e fuguet portada en Euròpa per los sodards americans en 1917, tuet mai de cinquanta millions d’estres umans dins las annadas 1918-1920. Coma per las autras epidemias dau passat, per exemple la dau colerà a la fin dau segle dietz-e-nòu, las autoritats comprengueren l’importància de la « distanciacion sociala ». Una de las darnieras parucions dau National Geographic (30 de març) nos apren que las grandas vilas daus Estats-Units prengueren totas de las mesuras per dondar lo mau, mas diferentament. Las vilas que agiren còp sec e sens balançar agueren pas tant de malaudes e vegueren la fin de la maladiá pus tòst que las autras. La vila de Philadelphia que faguet un grand passa-charriera (parade) dos jorns au començament de l’epidemia aguet mais de vint mila pesonas infectadas. D’autras vilas, coma Saint-Louis, se cregueren tiradas d’afar e crederen victòria tròp tòst. La consequéncia fuguet una seconda ersa de la maladiá que tuet bien mai de gent que la prumiera. La jornalista conclutz que, si l’istòria pòt nos aprener quauqua ren per la crisi que coneissem aüei, quo es que fau pas plejar davant una una « populassa  impacienta, bolegairitz ;  quò siriá fatau ». La leiçon : obludatz la beutat dau printemps que s’espanis ; gardatz la distància !

La jornalista americana nos ditz pas coma, mai quantben de temps ’quela populace mespresada fará per tener si pòt pas trobar de que se nurir e gardar son lotjament ; quò es pas son idéia, de ’quela femna, quo es pas la mòda daus dirigents de son país, la solidaritat… Totparier, sa « leiçon » es plan bona ; segur demoraram barrats lo temps que faudrá.

La crisi actuala afortesis çò que beucòp de nautres sabiam desjà : las « leis dau merchat » nos menen a la catastròfa. Me rapele que mos collegas americans professors d’economia que disian « The market will take care of everything », lo merchat z’esgará tot… E ben non, « the market » a creat de las richessas que daus millions de gent ne’n an profitat, mas son economia roina la planeta. Lo « merchat » pòt pus garantir nòstra seguretat sanitària, alimentària, environamentala.

Si l’istòria nos apren que las grandas epidemias boleguen l’òrdre sociau, nos ditz pas coma podem far servir los chamjaments per lo ben de tots. Aprep la guerra civila que seguet la revolucion russa de 1917 e l’epidemia de colerà de 1920, los bolshevics fagueren una « politica economica novela » (NEP) que donet un pauc de libertat d’entreprener aus paisans. Sabem que ’quò ’chabet mau : la collectivizacion forçada, las deportacions e la famina en Ucraïna dins las annadas trenta. Quand auram dondat lo coronavirus, faudrá ben far tornar partir l’economia e faudrá ben daus investiments, valent a dire daus capitaus. Quò sirá lo moment de far atencion !

Arser un agricultor « tractet » l’erba jos la barradura electrica dau prat ente vai far pacatjar sas vachas. Faguet pas semblant ; lo rencurava pas, son glifosate. Antan totas mas ’belhas moriren. Ujan, som lo 3 d’abriu, e ai pas enquera auvit lo cocut. Me damande si tornará. Tròba benleu pus de nis de pitits auseus per poner sos uòus.

Lo cocut es mòrt,

Es mòrt en Espanha…

As-tu entendut cantar la cigala,

As-tu entendut cantar lo cocut ?

Lo cocut, lo glifosate, la seguretat sanitària : i a-quò un rapòrt ?

 

Confinat a Javerlhac lo 3 d’abriu de 2020

Jan-Peire Reidi

 

What do you want to do ?
New mail
What do you want to do ?
New mail

Posté par jpreydy à 13:04 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , ,


06 mars 2020

PINHIERS PURITS, CONSELHIERS SANCIERS

PINHIERS PURITS, CONSELHIERS SANCIERS

 

Ente son passats los pinhiers campats rasis la maisons daus conselhiers dins las pitas comunas dau despartament de Dordonha ? S’es vut que n’i aviá un dins quasiment tots los vilatges dins las annadas cinquanta. Las bròchas de l’aubre eran copadas jusc’a la testa. Lo drapeu de tres colors flacassava a la bela cima. Una corona o ben una plancarta disian : « Onor a nòstre elegit ».

Dins ’queu temps, òm vesiá pas tant de contravents barrats, de teuladas traucadas, de murs esbolhats, de romdres dins las charrieras e de vielhas maisons ’chaptadas per daus estrangiers. Non, la gent avian enquera lur fiertat, trabalhavan lur aise mas eran pas maluros, e avian idéia de contunhar de viure tranquillament au país. Se disian que quò datava pas d’aüei que los jòunes partessan trabalhar en vila, e que, queraque, lur biais de viure durariá ben mai que ilhs.

Aüei, las municipalitats e las associacions fan çò que pòden per l’amor d’animar la vita de la comuna : repas daus ainats, daus chaçadors, daus pompiers, de quò-’quí, de quò-’lai. Dins lo temps la gent se convidavan pas per l’aperitiu, mas vos promete que perdian pas l’ocasion de far la bringa, o dau mens de bien minjar e bien beure. Quò fai que tots los conselhiers eran tenguts de festar lur eleccion. Un ser chas l’un, un autre ser chas l’autre, la gent anavan « onorar l’elegit », los que avian votat per se, mai los autres. Dau temps que las femnas eran a topinar, los òmes anavan tombar un pinhier. Lo portavan sus l’espatla a cinc o sieis, lo campavan contra lur mur de la granja, montavan sus la teulada per l’estachar au trau que despassava dau mur… Quò donava set ! Faisian onor au conselhier, mai a a sas barricas e son garda-minjar ! Mainatjavan pas sos grilhons, son salat, sos bocaus de prunas o de cireijas dins l’aiga de vita… e fasian pas de mau a la piqueta ! Me rapele de l’autre que chantava sa chançon sus la guerra de quatòrze : « Et toute la Dordogne / Les belles-mères souriantes/ Les jeunes filles charmantes / Ont donné dans c’ malheur tout leur cœur… » Lo trobem benleu pus gaire esmovent ’queu patriotisme sentimentau, mas los òmes e las femnas que avian conegut la guerra ne’n aurian purat.

Se’n veu pus tròp sovent emperaquí de pinhiers per los conselhiers. Quò venguet que fagueren un sole repas per tots. Planteren un sole pinhier davant la merariá. Mas quauques conselhiers se fasian prejar per paiar lur part. Trobavan que lur eleccion lur costava char. Quo era gaire sancier d’aflatar la gloriosetat daus elegits per se garnir lo panse. La gent cresian-t-ilhs que ’quilhs òmes e ’quelas femnas que òfrian de trabalhar benevolament per lo ben de tots se paiarian de la despensa sus los sòus de la comuna, o ben i trobarian quauque autre avantatge ? Coneisse daus ancians conselhiers que fugueren « onorats » dins lo temps e que z’aurian plan parcit !

Aura, los darniers pinhiers son meitat purits e lurs drapeus espelhandrats. Los pinhiers que vesem enquera son daus pitits aubres a las pòrtas de las egleisas e a l’entrada daus vilatges a la brava sason per de las nòças que tòrnen au país per se maridar. Quo es un chaisne bien drech que chausissen dins los bòscs per onorar la nòvia. Pòrten la paubra dròlla enjucada balint-balant a chavau sus la bilha. Li fan tirar daus còps de fusilh a una botelha estachada a la cima. Si la botelha tomba o ben se cassa, quo es signe de bonur.

Sabe pas si quò i fai. Laissarai los sabents explicar çò que quo es dire, ’queu simbolisme. Tròbe totparier que quo es domatge de pus onorar los conselhiers. Amics occitans que siretz elegits la setmana que ven, perque pas reviscolar la tradicion ? Prepause un pitit chamjament. Faudriá que tots los que vendran a vòstra festa republicana paiessan lur part, mai la vòstra. Pas per vos aflatar, mas per vos remerciar e vos encoratjar. Si plantatz un pinhier emb un brave drapeu occitan, avant de far un bon repas, convidatz-me !

 

A Javerlhac, lo 5 de març de 2020

Jan-Peire Reidi

 

 

 

 

What do you want to do ?
New mail
What do you want to do ?
New mail

Posté par jpreydy à 18:46 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : ,

18 février 2020

MASCARATS

MASCARATS

 

La gent eran plan uros autres còps, quante plantavan un pinhier subremontat d’un drapeu contra lo mur de la granja de chaque conselhier, un ser chas l’un, un autre ser chas l’autre e lo darnier jorn chas lo mera, aprep las eleccions ! Venian de tots los vilatges per profitar dau marende ofert per lo noveu elegit, los que avian votat per se, mai los autres. Tots tornavan amics, dau mens fasian semblant. I a de las chausas que s’oblueden pas, coma vesem dins la cronica de Vent-li-Bufa de Joan Ganhaire. Per venjança, lo que a ’massat una vesta fai beure a la gent de la comuna totas las melhors botelhas de vin vielh dau mera. Los que se fasian portar s’insultavan pas tant coma aüei e riscavan pas de se trobar dins de las videos porcassieras sus los malhums… Per las eleccions de Sent-Barrancon, lo vielh Drisson e Chavilhon, que avian fait chascun una lista, convidavan los electors pas enquera decidits, lur « fasian de las onestetats » e los fasian minjar e beure tant qu’a bon compte ! Eran civilizats, dins ’queu temps !

Mas totas las bonas tradicions se perden. Quò venguet que, per començar, fagueren un sole marende per onorar tots los conselhiers en mesma temps. Planteren un sole pinhier a la merariá. Puei, aprep quauquas annadas, ren pus. Quitament pas de ’quilhs « aperitius sopataires » ente òm minja ren, perque los que deurian servir la gent demòren plantats darreir la taula sens far passar los plats. Vos promete que ’quilhs aprestaires de gasinarias de luxe auran pas ma practica !

Mas tornam a las eleccions. Dins las pitas comunas de dins lo temps los que se fasian portar cherchavan benleu quauque pitit avantatge personau : un chamin que volian far reparar, una terra que volian ’chaptar e, de segur, i aviá mai que mai, coma aüei, de la gent que volian simplament rendre servici. Mas quo era sovent per gloriosetat. « Tots los que voldrian z’estre (conselhiers) zo son pas », çò-ditz l’autre. Nòstre Drisson e nòstre Chavilhon era plan lonh d’un project politic nacionau !

Trobatz pas que, aura, vesem beucòp de listas que se disen « apoliticas », que vòlen nonmas trabalhar sus los problemas locaus ? De creire que los senators son pas elegits per los meras e quauques conselhiers !

Dins las comunautats de comunas, lo poder d’un mera tot sol es plan diluit ; podriam pensar que i a ’quí una rason que fai de las municipalas una pita formalitat locala e ren de mai. E ben non ! Quand òm a un project nacionau de conquesta dau poder, fau plaçar sos pions pertot ente quò pòt se far. E lo populisme cripto-faiscista ne’n passa pas fauta, de mascas. Coneissiam la masca escharnida, esmalida de La Vipera, veiquí la dau « brave òme », vòstre vesin, gentament pojadista, que fai una lista « Bien viure a Senta-Farrolha ». Es contra las eolianas, contra lo Parc regionau, contra los estrangiers – son pertant pas tròp espes emperaquí – per l’operacion « vesins vigilants », per gardar lo glifosate. Beucòp de gent vòten per se, de la gent que fan coma vos e coma me, que vòlen « bien viure ». Se damanden benleu pas coma atirar las entrepresas que fan trabalhar la gent, o un quite medecin, sens cuberta dau malhum e sens internet de naut debit. E lo mera surtent que s’es desandilhonat per gardar son escòla, son medecin, sa pòsta, e per aver la 4G, se fará benleu boissar per lo « brave òme » ! Populisme a l’eschala locala.

Mas sabem coma far per desmascar los mascarats. Per veire lo project totalitari darreir la masca, sufis de lur damandar si sostenen l’occitan. L’occitan, linga de libertat, fai fugir los totalitarismes coma lo crucifiç lo vampir.

 

A Javerlhac, lo 17 de feurier de 2020

What do you want to do ?
New mail

Posté par jpreydy à 08:57 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : ,

26 janvier 2020

LA RENTRADA (Dictada de Charreç lo 25 de genier de 2020)

LA RENTRADA

Dins las annadas cinquanta, la rentrada era lo prumier d’octòbre. Dempuei la fin dau mes d’aust, aviam agut lo temps de veire los jorns venir pus corts, las prumieras gòrjas rojas surtir dins los prats aprep los auratges, las irondelas s’assemblar e dispareitre… La sason era ’chabada de las frairias los diumencs dins los borgs. L’ombra daus aubres veniá lonja, pesanta, frescha, negra… La ribiera meitat tarida era charjada de fuelhas de papulon talament espessas que lo clau de linha cujava pas s’enfonsar dins l’aiga. Los auseus chantavan pus gaire. Quante òm auviá petar, òm se damadava lo quau dau vilatge aviá fait levar la lebre.

Fin setembre, la vita chamjava. Los rasims eran madurs ; quò risiá e quò colhonava dins las vinhas. L’enser, los òmes torrinavan autorn dau cubier. Fasian uflar las barricas, las secodian per rasclar lo dedins emb de las chadenas. La sentor pesanta de la vendenha que preniá lo bulir vos sadolava. Quauques jorns pus tard, lo demieg gobelet de vin noveu que òm tirava de la barrica vos laissava tot esfeunit…

Au mes d’octòbre, las chastanhas e los cacaus tombavan, e los champanhòus naissian. E quo era justament lo moment que faliá tornar prener lo chamin de l’escòla ! Comptava quantben de mes e de setmanas faudriá l’endurar, « ’quela salopariá d’escòla », avant las festas de Nadau. Mas podiá ren pus far dins las terras que d’anar davant los buòus quand lo pair bladava. E ma fe, quauques jorns aprep la rentrada, quò anava mielhs. Quante lo temps se virava a l’aiga, òm se’n trobava pas pus mau d’estre a l’acelat. Lo fornet pipava tot l’ivern au mitan de la maison d’escòla e òm podiá ’visar los tableus d’istòria de França per se distraire quante òm trobava durar.

Non, eram pas a nòça lo prumier d’octòbre. Au vilatge, los goiats se borravan pas, mas a l’escòla, los pus fòrts fasian einoiar los pitits e, dins la cort, quò ’restava pas de se brejar. Los goiats venen esmalits e chaitius, quand òm los barra entre quatre murs per los dondar.

Disian aus dròlles e a las dròllas, que « si aprenian bien a l’escòla, aurian una brava situacion » : gendarmas, factors, institutors o institutriças… De que ganhar sa vita jusc’a la retirada sens trimar coma chas nos. Podem-nos aüei dire la mesma chausa a nòstres pitits-filhs e nòstras pitas-filhas, que tòrnen au collègi emb un telefonet e una barra de chocolat dins lur cartable ? Pas coma quante partiam l’enmatin emb una moleta, un tròç de pan e una roquilha de piqueta dins nòstra museta !

 

LA RENTRADA

Dins las annadas cinquanta, la rentrada era lo prumier d’octòbre.

Dempuei (=Despuei) la fin dau mes d’aust/aost, aviam (=nos ’viam, n’aviam) agut/’gut lo temps de veire los jorns venir pus corts, (raccourcir ; venir : devenir)

las prumieras gòrjas rojas (= bosareus) surtir (pousser) dins los prats

aprep/apres/après los auratges (les orages),

las irondelas s’assemblar e dispareitre… = dispareisser

La sason era ’chabada

e de las frairias (= baladas, vòtas : fêtes) los diumencs dins los borgs

L’ombra daus aubres veniá lonja, pesanta (lourde), frescha, negra…

la ribiera meitat tarida era charjada de fuelhas de papulon (= pibol, pible)

talament espessas que lo clau de linha (hameçon ;prononçar [kλou])

cujava pas s’enfonsar dins l’aiga. (n’arrivait pas à s’enfoncer)

Los auseus chantavan pus gaire.

Quante òm auvava (préférer : auviá) petar (on entendait un coup de fusil), òm se damadava lo quau dau vilatge

aviá fait levar la lebre. (avait levé un lièvre)

Fin setembre, la vita chamjava/(= chamnhava)

Los rasims eran madurs

quò risiá e quò colhonava dins las vinhas

L’enser, los òmes torrinavan (s’affairaient) autorn dau cubier

Fasian uflar las barricas,

las secodian per rasclar lo dedins (l’intérieur) emb de las chadenas (= « chainas » frçs)

La sentor pesanta de la vendenha (le moût)

que preniá lo bulir (qui commençait à fermenter) vos sadolava

Quauques jorns pus tard, lo demieg gobelet (demi verre) de vin noveu

que òm tirava de la barrica

vos laissava tot esfeunit (émoustillé)

Au mes d’octòbre, las chastanhas (= chastinhas) e los cacaus tombavan

e los champanhòus (= botareus) naissian (les cèpes poussaient)

E quo era (= quò era, qu’era) justament

lo moment que faliá tornar prener (reprendre) lo chamin de l’escòla

Comptava quantben de mes e de setmanas/( semmanas) faudriá l’endurar,

« ’quela salopariá d’escòla »,

avant las festas de Nadau.

Mas podiá ren pus far dins las terras

que d’anar/de ’nar davant los buòus (guider les bœufs)

quand lo pair bladava. (bladar : emblaver, par extension : labourer)

E ma fe, quauques jorns aprep/apres la rentrada, quò anava/’nava mielhs

Quante (= Quand) lo temps se virava a l’aiga, (quand les pluies arrivaient)

òm se’n trobava pas pus mau,

d’estre (d’esser) a l’acelat (= a l’açalat, a l’acialat, a l’abric)

Lo fornet pipava tot l’ivern (le feu brûlait tout l’hiver dans le poële)

au mitan de (= au mieg de) la maison d’escòla (ici : salle de classe)

e òm podiá ’visar (regarder) los tableus d’istòria de França per se distraire

quante (= quand) òm/n’um trobava durar. (òm trobava lo temps long)

Non, eram pas a nòça lo prumier d’octòbre (nous n’étions pas à la fête)

Au vilatge, los goiats se borravan pas, (ne se battaient pas)

mas a l’escòla, los pus fòrts fasian einoiar (einuiar) los pitits (far einoiar : embêter)

e, dins la cort, quò ’restava pas de se brejar (se disputer)

Los goiats venen esmalits e chaitius, (deviennent coléreux et méchants)

quand òm los barra (on les enferme) entre quatre murs per los dondar (les mater).

Disian aus dròlles e a las dròllas,

que « si aprenian bien a l’escòla, (s’ils travaillaient bien à l’école)

aurian una brava situacion » :

gendarmas, factors, institutors o institutriças… (= regents, regentas)

De que ganhar sa vita jusc’a la retirada (= « retraita »)

sens trimar coma chas nos. (chas nos : nos familles)

Podem-nos aüei

dire la mesma chausa a nòstres pitits-filhs e nòstras pitas-filhas,

que tòrnen au collègi

emb un telefonet e una barra de chocolat dins lur cartable ?

Pas coma quante partiam l’enmatin

emb una moleta, un tròç de pan (un quignon de pain) e una roquilha de piqueta (une petite bouteille de piquette) dins la museta !

 

 

 

What do you want to do ?
New mail
What do you want to do ?
New mail

Posté par jpreydy à 09:02 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :

01 janvier 2020

BONA ANNADA

 

BONA ANNADA

 

Pendent la guerra de 1939-1945,  la gent devian ben contunhar de se soatar la bona annada per lo prumier de l’an. Zo fasian benleu per abituda, per segre la tradicion :

« Vos soate una bona annada ! 

– La vos desire de mesma ! »

Mas ’quelas paraulas apresas, que los goiats disian sens pensar, volian plan dire quauqua ren per tots los que sufrian de la guerra : pensavan au retorn de l’òme aimat, dau pair, de l’amic preisonier o deportat, a la fin de las privacions, la vita e la santat sens infirmitat, la libertat d’estre çò que òm es, de dire, d’escrir, de se desplaçar, de profitar de son trabalh. Avian pas tòrt, nòstres ancians, d’esperar que los grands malurs ’chabarian après la victòria daus combatents de lur país.

Nautres, Diu mercés, que som nascuts après la guerra mondiala e que eram tròp jòunes per far las guerras colonialas, avem benleu conegut la paubretat, mas rarament la miséria. Las dificultats que tròp de gent coneissen aüei se pòden pas comparar a tots los malurs dau passat, mas las  catastròfas que los sabents vesian venir son ’quí. Avem compres que, si contunhem de mautractar la natura, i aurá pas de jorn de la victòria ’queste còp, pas de desfilats militars, pas de clòchas que sonaran dins totas las egleisas. Sabem que lo monde que avem tant chaulhat tornará jamai coma era, que podram jamai nos sauvar si comencem pas d’abòrd de chamjar nòstre biais de viure, benleu pas d’un sole còp, benleu pas per far çò que damanden los extremistas, mas lo pus tòst possible, que, segur, quò se fará nonmas si los riches son oblijats e si los paubres son aidats. Alaidonc, trobaram daus tresaurs d’intelligéncia e d’imaginacion, mai daus sòus que saben pas ente se plaçar aurá e que fan tant mestier. Veiquí, a mon idéia, çò que podem desirar per l’annada que ven, mai per las que van segre.

A nautres, Occitans, que avem legit los trobadors, podem soatar l’amor, que amor damanda « melhorament ». L’amor de nòstra cultura nos donará lo coratge de trabalhar per sauvar nòstra linga occitana, menaçada coma lo monde que avem conegut. E l’amor pòrta la jòia.

 

A Javerlhac, lo 24 de decembre de 2019

Jan-Peire Reidi

 

 

 

What do you want to do ?
New mail
What do you want to do ?
New mail

Posté par jpreydy à 09:50 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :

25 décembre 2019

DAMANDATZ AU PAIR NADAU

DAMANDATZ AU PAIR NADAU

 

Avetz-vos conegut ’quilhs matins de Nadau que, pas pus tòst levats, los goiassons en pijama o ben en chamisa de nuech, s’entraupavan dins daus pilòts de paquets espanduts autorn dau pinhier ? Matins sens jòia de mainatges mau esvelhats e de parents que avian « la feure dins los piaus », coma òm ditz. Faliá a tota fòrça far una meschanta fotò de goiats enervats que tirgossavan lo ribans e eissaiavan d’escendre lo papier per desplejar los presents. Daus còps, esjarravan un paquet e, quand vesian quauqua ren que los interessava pas, zo laissavan terra sens ’chabar de zo drubir e ’trapavan quauqua ren mai. Las pitas dròllas trobavan benleu quauque gente libre ròse que començavan còp sec de legir. E los papiers d’embalatge s’apilotavan sus lo planchat emb lurs dessenhs de pinhiers verds e de pairs nadaus roges.

Tombada dins una realitat mens brava que lo raibe ? Insatisfaccion de goiats que los parents lur refusen ren ? Tristessa d’una festa longtemps esperada e tròp viste ’chabada ? E si los parents avian pas obludat de ’chaptar las pilas que anavan sus la veitura telecomandada, la matinada se passava a la far avançar, cular, a la tustar contra los muebles, la lançar contra lo chin per lo far einoiar, la tirar de dejos lo bufet ente s’era anada conhar… jusc’a tant que ne’n avian lur aise e que zo laissavan per tombar dins la mediocritat daus dessenhs animats de Walt Disney a la television. Si lo Pair Nadau lur aviá portat quauqua ren que se’n podian servir nonmas defòra, los goiats tarvelavan los parents per los menar permenar après-disnar, e quò fasiá de mau a degun de surtir d’un lotjament ente los pitits mai los beus començavan d’estofar. Quante fasiá meschant temps, i aviá meitat mau si fasian tots ensemble a quauque « juec de societat ». Autrament, quo era l’einueg d’una jornada sens imaginacion, sens eschamge, sens activitat.

Quò ne’n fasiá de la besunha per la retrumariá, l’endrech ente ’chabarian lur vita tots ’quilhs afars quante marcharian pus, quante los goiats los aurian mabolhats, ! De la besunha fabricada a l’autra riba dau monde emb dau petròli gaire jauvent per la natura.

Aüei, los telefonets que los dròlles e las dròllas tròben jos los pinhiers de Nadau prenen pas pas tant de plaça que los paquets d’autres còps ! Pòden pas lo parcir, ’queu telefonet ; mas de veire çò que ne’n fan, me damande si quo es pas totas lurs vitas e lurs personas que venen pus paubras. La societat de consomacion es pas mens òrra que dietz o vint ans en arreir.

Lo jornau d’aüei (Sud-Ouest, 20 de decembre, Edicion dau ser) parla d’un òme en Itàlia que passa son temps de retirada a ’dobar los juguets que la gent ne’n vòlen pus, per l’amor de los donar aus mainatges de las familhas paubras. Li disen « Guido Aggiustagiocattoli », Guido, lo ’dobaire de juguets. Per ’quilhs mainatges que an sufert, drubir un paquet es un brave moment de jòia, « una experiéncia inobludabla ». « Per me, çò-ditz Guido, lo pus brave present es de veire un mainatge me sorire. » Guido acomplis lo miracle de tresmudar lo borrilh de la societat de consomacion en una chausa de beutat e de bontat que abelis nòstre monde de violéncia.

Ujan, ai ren comandat a Alezana per mos pitit-filhs e mas pitas-filhas. Antan, pas mai, d’alhors. Lur ai pas ’chaptat de telefonet vengut de Pampalí en Asia. Sei un modèle de bona volontat ecologista. Mas vei, m’an assabentat que la firma La Poma a fait fabricar mon telefonet en China per daus obriers que son tractats pieg que daus esclaus. Sabetz ben, ’queu pitit chause carrat plan comòde que chabis dins la pòcha e que me sierv per damandar a ma femna si la sopa es presta quand sei dins los bòscs, per trobar mon chamin en vila, per fotografiar, per escrir daus messatges aus amics e aus parents, per cherchar quò-’quí, per saber ’quò-’lai … e que me’n amuese parier coma un goiat !… Coma far per gardar ’quilhs pitits plasers e ’quilhs grands servicis sens donar mos sòus ad una entrepresa internacionala de coquins que pàien pas pro taussas, que obligen daus estre umans a se crebar per ren ganhar e que besilhen las ressorsas de la natura ? Sei pas tant adrech coma Guido per ’dobar ’quilhs telefonets que fan plaser aus jòunes. Dijatz-me çò que fau far. Si cresetz au Pair Nadau, damandatz li.

 

A Javerlhac, lo 21 de decembre de 2019

What do you want to do ?
New mail

Posté par jpreydy à 11:49 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : ,