Lo Chamin de la font, blog occitan de Jean-Pierre Reydy (Jan-Peire Reidi)

15 août 2019

PER AVER L'AER MENS BÉSTIA

PER AVER L’AER MENS BÉSTIA

 

Quand era en vila, ma defunta granda-mair voliá totjorn aver quauqua ren a la man « per aver l’aer mens béstia », coma disiá. Auriá plan trobat que an l’aer béstia, ’quela toristalha que vesem se banturlar de çai, de lai, quand ven la sason, e que fan ren de lurs mans.  An de las lunetas negras per pas veire lo trabalh, coma disiá la Felicia Brolhet.  Dins lo temps, las mans de las femnas demoravan pas sovent sens ren far. Quand vesian un òme s’estautinar las doas mans darreir l’eschina, los mocandiers li damandavan si « aviá dau blat a vendre ». Si òm teniá un gatge, quo era per trabalhar. Òm preniá un panier o ben un cabas per anar a l’espicier o a la feira, una agulhada per anar davant los buòus, una lata per jablar los cacaus, una vimzela per flacar las jarras daus goiats en culòta corta, un baston…

Un baston ? Vesam veire : un baston per tochar las vachas, par anar aus champanhòus, tustar a las pòrtas (« I a quauqu’un ?), tuar las serps o ben per esmanciar aus chins quand òm passava dins un vilatge… Un òme o una femna que tenian un baston se fasian apriandar de las béstias : vachas, chins o sauvatgina. Mai benleu de las béstias que avian nonmas doas pautas… coma la nuech que ma mair enquera jòuna e ma granda-mair torneren de veire lo fuòc d’artifici a la frairia. La Joannà gardet son gròs bilhon tot lo long dau chamin. Comprenguí pus tard que aviá gran paur daus chins mai de las tòrnas…

Los goiats d’autres còps dins los vilatges coneissian pas lur bonur d’aver un coteu dins lur pòcha de culòta e daus bastons tant que ne’n volian. Passavam pas fauta de coçadas de chastenh o de nosilhieras. La peu de las jòunas gitòlas de chastenh se levava bien, mas fasiam pus malaisat per marcar nòstre nom sus lo boesc nosilhier emb la poncha dau coteu. Baston-barrancon, baston-espasa, baston-arcbalesta, baston-pica, baston-fusilh… « Pau ! Pau ! »

Que pòt-quò estre de mai per un pitit dròlle que voldriá estre un òme ? Damandatz au Doctor Freud ! Justament, un baston sierv per gosonar dins los cròs de rat e las taupadas, mai per far la guerra a daus enemics terribles : las romdres daus plais, las bròchas bassas daus aubres, o ben los camaradas de juec. Quand lo torneg o lo duel comencen, vos promete que ne’n vatz tòst auvir un s’escoilar ! Pren lo fugir e tòrna veire sa mair que vai sasir los bastons, polhar mai benleu punir los pitits sodards ! Defenduts, los  juecs òrres e dangieros !

Los goiats que fan a la guerra voldran-t-ilhs la far pus tard ? Borraran-t-ilhs lur femna ? Faran-t-ilhs lo djihad ? Tiraran-t-ilhs a de la gent sens defensa emb daus fusilhs automatics ? Diu mercés, quauques psicològues pensen que ’quilhs juecs fan partida dau desvelopament normau d’un pitit dròlle. Auví darnierament a la radiò una dama especialista de l’educacion explicar que los ne’n privar es coma una castracion. Quand vesiá nòstres goiats s’amusar emb daus bastons, ma defunta bela-mair, que aviá tot compres, lur credava :

– Borratz-vos, tuatz-vos, dròlles, mas vos fasatz pas de mau !

Quand mos pitits-filhs venen en vacanças, ai totjorn una dotzena de bastons d’avança. Sabe que siran tots espansilhats autorn de la maison quand s’entornaran. Trobarai quitament pus mon baston de randonada que ai obludat de sarrar, un baston que a una estacha emb una brava flòca. Ente es mon baston ? Tornatz-me mon baston ! Aurai l’aer mens béstia !

 

A Merennes, lo 12 dau mes d’aust de 2019

Jan-Peire Reidi

 

 

 

 

 

Posté par jpreydy à 17:25 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : ,


12 août 2019

SEI TON FRAIR

Vos prepause aquí un extrach de la novela de Gògol Lo Manteu que ai revirada dau russe e que fuguet publicada en 2017 a las Edicions dau Chamin de Sent-Jaume.

Som a Sent-Petersborg dins la prumiera meitat dau segle XIX. Daus mila de foncionaris son empluiats dins los ministèris per administrar un emperi que vai de la Polonha a l’Alasca. Lo darnier daus darniers de ’quilhs foncionaris, Acaqui Acaquievich, un pitit òme modeste que mena pas de bruch, passa sa vita a copiar daus papiers oficiaus e i tròba quitament son plaser.

 

Quoras e a quala epòca entret au ministeri, e quau l’aviá nommat, degun se’n soveniá. Los chaps de bureu e los superiors se seguian annada aprep annada, mas òm lo vesiá totjorn a la mesma plaça, dins la mesma pausicion, emb la mesma foncion, totjorn a las escrituras. Ne’n vengueren donc a se convencer que era estat mes au monde desjà preste per lo servici, emb son unifòrme e sa testa pelada. Au ministeri, li mostravan gran de respect. Los gardas demoravan sietats quante passava davant ilhs e lo ’visavan quitament pas, coma si lo vestibule fuguès estat traversat nonmas per una moscha. Sos superiors lo tractavan frejament e lo maumenavan. Quauque assistent dau chap de bureu li conhava un papier jos lo nas sens quitament li dire « Copiatz-zo », o ben « Veiquí quauqua res d’interessant », o ben quauquas paraulas plasentas coma quò se fai dins los servicis ente òm sap se tener. Eu los preniá, sens levar los uelhs dau papier, sens se damandar quau lo li portava e si ne’n aviá l’autoritat. Se metiá còp sec de lo copiar.

Los jòunes foncionaris risian en-dejos e se trufavan de se tant qu’a bon compte, emb tota la chaitivetat daus mocandiers dins los bureus, e disian davant se de las istòrias a son despens ; contavan que sa lotjairitz, una vielha de seissanta-e-dietz ans, lo borrava, e damandavan quoras farian nòça, li fasian tombar sus la testa daus bocinons de papier en mòda de névia. Mas pas una paraula veniá d’Acaqui Acaquievich, de creire que i agués degun davant se.  Tots ’quilhs einuegs se vesian quitament pas dins son trabalh : fasiá pas una sola fauta dins la letra que copiava. Quo era nonmas quand las chaitivetats venian insufriblas, que li pigonhavan lo braç per l’empaichar de far son trabalh, que ’chabava per lur dire : « Laissatz-me tranquille ; perque me voletz far degreu ? » I aviá quauqua res d’estranh dins ’quelas paraulas e la votz que las prononçava. Lur ton portava tant a la pietat que un jòune òme nonmas nommat e que, per far coma los autres, se voliá permetre de se trufar de se, s’arrestet plan còp, coma sumsit, coma si a ’queu moment lo monde alentorn agués chamjat de pareissença. Butit per una fòrça subrenaturala, s’eslunhet de sos noveus camaradas que cresiá estre de la gent onestes de la bona societat. E longtemps aprep, dins sos melhors moments de jòia, fuguet trevat per lo pitit foncionari testa pelada e lo son de sas paraulas sasissentas : « Laissatz-me tranquille ; perque me voletz far degreu ? » e auvit lo resson d’autras paraulas : « Sei ton frair ». E ’queu paubre jòune òme se crubiá la chara de la man. Mai d’un còp dins sa vita fremit de veire tota l’inumanitat de l’òme, tota la brutalitat e la sauvatjariá escondudas jos las bonas manieras d’un monde delicat, quitament, Diu me perdòne, las d’un òme que en societat disen nòble e oneste…

Me damande ente òm pòt trobar un òme que donés entau tota sa vita a sa foncion. Quo es pauc dire que trabalhava gelosament ; non, quo era de l’amor. Dins ’queu trabalh de copia, vesiá l’imatge d’un monde a part, lo seu, plen de varietat e de plaser. La jauvissença se legissiá sus sa chara ; i aviá las letras que aimava lo mai e, si las podiá ’trapar, se teniá pus de bonur : risiá tot sol, guinhava e s’escharnissiá, de maniera que sus sa chara, òm podiá legir tots los caractaris que venian jos sa pluma. L’aguessan recompensat a la nautor de son zèle, aguès benleu agut la surpresa de se veire conselhier d’estat, mas, coma disian sos collegas mocandiers, aviá nonmas ganhat a la botoniera un boton e de las morrenas au crupinhon.

 

Posté par jpreydy à 15:52 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : ,

27 juillet 2019

NE'N AI GRAN MESTIER

N’EN AI GRAN MESTIER !

 

Dins la varietat lemosina de la linga, gran es una particula negativa de valor modala que s’empluia parier coma la negacion pas, mas emb una nuança plan fina que se compren mielhs emb l’intonacion dins una frasa de la conversacion. Nos vam esforçar de ne’n ’trapar l’origina e lo sense.

 

La ’chabason –an se ditz [ɔ], coma dins : deman, un cosin german, una man, dau pan, plan, Moicidan, Sent Junian...

Dins los autres dialectes un gran (dau latin granum) es un grun (un grain). « Gran », « pas », mai « poench », dins nòstre parlar locau, que designavan una chausa de pauc d’importància, servian autres còps per renforçar la negacion non o ben ne. Chabaneu nos ditz que ne comença de se trobar davant los verbes en Lemosin au segle XIV (Grammaire limousine p. 327). En occitan modèrne, mai en francés familhar, ne’n son venguts a indicar ilhs-mesma la negacion : Parla pas coma nautres ; Parla gran coma nautres ;  Il parle pas comme nous.

D’autres mots de nòstres vesins occitans, coma pempiau (*pas un piau) an un ròtle comparable emb una nuança un pauc diferenta :

[La cigala] n’es p’un piau usuriera (Focaud)

Se sierv de mens en mens de sa man sanciera, li chau tot far golar e s’aida p’un piau.  

= pas dau tot  (Jan dau Melhau)

 

Veiquí gran dins una frasa negativa que sembla dire una evidéncia :

Lo qu’a cinc chavaus dins l’estable a gran mestier de ’nar d’a pè ! … n’a certes pas besoin d’aller à pied (Una de las nòu vertats de Bernat Combi)

Mas quò n’es gran jauvent, fotringa,/Quand las polas chanten lo jau. Ce n’est pas très bon signe, sapristi, quand les poules chantent le coq (chançon de Joan Rebier)

Autre exemple dins la mesma chançon :

’L’era galharda e mocandiera/E n’aviá gran l’aer endurmit. Elle n’avait certes pas l’air…

Parier dins ’quela frasa que rebutis un dobte que aguessam pogut aver sus las capacitats de la persona :

[Lo pair Jan] sufriá coma un galerian per legir ’na linha de jornau. Mas qu’eria gran la mesma chançon quante se trobava per los champs. (Peire Lallet) Ce n’était certes pas le même refrain…

Se podriá dire que gran es una negacion de la gent pasiblas que vòlen pas a tota fòrça aver rason :

Ma femna, fau pas tant credar,/ Ne sei gran sord ni esnaucat. Je ne suis point sourd ni idiot (Totjorn la vielha creda, chançon tradicionala)

La resignacion se veu chas lo paubre Charlon dins La Fada multicarta de Micheu Chapduelh, un sens-teulada que son « collega » li a raubat sa gamela :

Ò, per disnar ai gran disnat, que, ma gamela, sabe pas onte es passada.

Plan e gran, que son vesins foneticament, se pòden respondre, coma dins l’exemple :

– E, vielha, avetz plan fait cueire una flaina per lo disnar ? – N’es gran, quo es lo salat que a l’odor un pauc fòrta. (Delaja)

Plan laissa la plaça au dobte, gran atenua la negacion. Lo prumier locutor fai un repròche, l’autra respond, mas, an pas idéia de se polhar.

Coma disiá per començar, lo ton de la frasa fai mielhs sentir la valor de gran. Au contrari, « Quo es pas vrai » admet pas la contradiccion.

 

Dins la locucion negativa « Non gran », « non » que, normalament se ditz [nu], a gardat sa nasalizacion : ['nũgrɔ], parier coma dins « non pas » ['nũpɑː]. Dins mon parlar nontronés, ai auvit « n’es gran » plan mai sovent que « non gran », mas « non gran » semblariá mai logic dins un exemple coma :

– Tu te mocas de me ? – N’es gran, domaisela. Vos vau provar que dise la veritat (Delaja). Sintaxicament, « n’es gran » es pas una represa de la frasa precedenta.

« Farai gran », « Ne’n ai gran mestier » (Je n’en ai pas vraiment besoin), locucions donadas per los diccionaris Chabaneu, Mistral, Lavalada, son d’autres exemples. Laissam l’intonacion exprimir lo refús mai o mens fòrt.

 

A Marennes, lo 24 de julhet de 2019

 

 

Posté par jpreydy à 09:10 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :

15 juillet 2019

PLAN, PAIR, PLÒU

PITIT, PLÒU-QUÒ ? PLAN, PAIR, PLÒU

 

Pitit, plòu-quò ? Plan, pair, plòu…

’Queu viralinga, que pòde pas tornar dire redde sens m’entraupar, fai pensar a las nuechs dins las vielhas maisons, que l’auratge nos esvelhava. Auviam drindrinar los carreus de la fenestra, las tonadas venian pus fòrtas e, tot d’un còp, l’aiga batiá la teulada mau entretenguda, desbordava daus regons barrats per daus tapons de mossa, e tamborinava plòcò-plòcò-plòcò sus lo planchat dau granier. Quo era lo moment d’i montar los topins e las selhas que faudriá pas obludar de voidar l’endeman. A mesura que l’auratge s’eslunhava, lo clapotejadis veniá mai espaçat : plò… plò… plò… e òm se podiá tornar endurmir.

Pitit, plòu-quò ? Plan, pair, plòu… Pitit plan quò plòu pair plan… Pfff… !

 

Aquí, plan (prononçat *plò) vòu dire « òc ». Ne’n veiquí d’autres exemples :

Enfin, [lo curet] finiguet per dire en bredolhant : « Plan, plan, mercés plan. » (J.-C. Dugròs)

Plan, nos som d’acòrd. (J. Delaja)

Dins nòstre parlar nontronés, plan a sovent una valor clarament ironica aprep « òc » (òc plan !) e « mai » (mai plan !) :

Sabetz-vos çò que surtit de sa segonda pòcha? De l’argent ? Òc plan ! (prononçat *aplò) Quo era una poma...        En francés : Tu parles ! (Òc ben ! auriá la mesma valor.)

Una femna a son òme : « As enquera tròp begut ! »  Responsa negativa : « Mai plan ! » (Et quoi, encore !)

Si-es plan ! e Si-es ben ! sierven per contradire una opinion negativa. (Mais si ! Oh que si !)

– Tu ne ganhas pas ta vita? – E, si-es plan! Quò siriá maluros si crevava de fam! (Delaja)

 

Normalament, plan davant un adjectiu o un adverbi marca lo « superlatiu absolut » e correspond au francés très :

Era plan valhent e sabiá tot far! (R. Berland)  Il était très travailleur

Se poriá que lo pont fuguesse plan costós. (E. Ros)  très coûteux

Nòstra raça lemosina coneis enguera los prats … e sa vianda es plan reputada. (I. Lavalada)  très réputée

Aquí [las tomatas] son plan bonas e conflas de solelh. (M. Chapduelh)  très bonnes

Lo trobem sovent dins daus cas ente los que fan coma me voldrian empluiar lo francisme « bien » :

Lo Lemosin es pas la Torena, « vargier de la França », coma un ditz, mai que mai per sos chasteus plan entretenguts, plan ponhats.... (I. Lavalada)  bien entretenus, très soignés

Mas « plan » pòt pas remplaçar « bien » dins la frasa :

Fugueren plan bien reçaubuts ! Ils ont été très bien reçus ! (Eventualament ironic)

Quo es plan bien fait ! (Delaja)  C’est très bien fait.  

Comparar :

Quo es ben bien fait !  Effectivement, c’est bien fait ! (Se fau rendre a l’evidéncia)

Per exprimir l’admiracion, òm auva sovent de las frasas sus lo modèle :

Es plan genta per mon arma !  Qu’est-ce qu’elle est jolie ! (Literalament : par mon âme !)

Chas nos, « Es plan genta ! » tot sol pòt estre ironic. « Es ben genta ! » z’es totjorn (C’est un sacré numéro !). « Es bien genta » es totjorn un compliment.

Autre exemple. Quante Picatau conta que a fai minjar daus champanhòus ladres a sa bela-mair per veire si li farian mau, quauqu’un li ditz : « Tu ses plan brave ! » (Tu es un sacré lascar !).

Lo sense de la frasa es mai que mai donat per l’intonacion dins la linga parlada e lo contexte dins la linga escricha. Quò permes de gomar quauquas ambigüitats d’un parlar a l’autre.

 

Plan associat ad un verbe indica una prediccion o ben una supausicion :

Que vai far nòstre temps ? Quò vai plan plòure ! Je crois bien qu’il va pleuvoir !

Vos ai pas enquera dich, mas z’avetz plan devinat, que s’era fait boissar a las eleccions. (J. Ganhaire)  mais vous l’avez sans doute deviné

[Picatau] trobava que quò pudiá dins la cosina. – Vielha, v’atz plan fait cueire una flaina per lo disnar ! Eh, la vieille ! Vous avez fait cuire une fouine pour le déjeuner ?

Comparar :

Es plan sadol ! Je crois bien qu’il es saoul ! (« plan » pòrta sus lo verbe : intonacion montanta que marca lo dobte e que apela una reaccion)

Es bien sadol ! Il est fin saoul ! (« bien » pòrta sus l’adjectiu ; « bien » es accentuat)

 

Dos exemples interessants :

La lucha de las classas existis plan a l’ospici d’a Sent-Iriès (Jan dau Melhau)  La lutte des classes existe bel et bien

Quand pluevia, nos teniam a l’abric, tras lo fuec. ’Queu qui sautava per lo trabalh, garnir la chaudiera o pasturar, plan que lo planhian l’autres.    Celui qui sortait… les autres le plaignaient bien

M’es ’vis que, dins ’quel exemple, « plan que » dòna una valor exclamativa : « je vous assure que les autres le plaignaient ! »

 

« Plòu plan pitit ? Plòu, pair, plan… » Non, zo laisse. Tròp malaisat per me.

 

A Javerlhac, lo 13 de julhet 2019

Posté par jpreydy à 17:37 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :

08 juillet 2019

BEN E BIEN

UN PAUC DE LOCALISME : BEN E BIEN

 

Dins ’quel article, tornat prener en partida e completat mon estudi de ben e bien escrich en francés e publiat dins mon libre Jean-Pierre Reydy, Notre Occitan, le dialecte du Périgord-Limousin parlé dans le Parc Naturel Régional, I.E.O. Lemosin, 2008, p. 86

 

« Localisme » si òm vòu… La diferença entre los adverbes ben e bien se fai dins una granda partida de l’espaci lingüistic lemosin. Los autres Occitans tròben que bien es un francisme. O benleu un ispanisme (Muy bien !) ?Pertant, data pas d’aüei ; se tròba dins las fablas daus autors lemosins Focaud e Richard (segles XVIII-XIX) :

Vos diriá pas bien ente quò se passet. …

Vòle bien  …bien forrat, bien gras  …bien en pena (Focaud 1747-1818)

La fermic de tot bien garnida (Richard 1733-1814)

Mas de segur, bien se trobava pas dins la linga de l’Atge mejan.

Aüei beucòp d’escrivans de linga lemosina chausissen d’escrir ben per bien, mas contunhen de parlar coma lurs pairs e lurs mairs o lurs grands-pairs e grandas-mairs. Fau parier quante  revire un texte estrangier que vòle far legir a tots los Occitans ; sei oblijat de me torcer las cervelas per dire au pus prep çò que vòle dire sens los « francismes » que tòrnen naturalament aus vielhs coma me que an parlat la linga. Per pas dire « Bien lo bonjorn », disem « Plan lo bonjorn ». Per evitar « Pòrta-te bien », escrivem « Ten-te fier », que ai jamai auvit dire emperaquí. Chas nos aurian pensat que fam de las manieras, de pas parlar coma tot lo monde.

Los que aprenen la linga aura coneissen nonmas ben dins la linga parlada mai dins la linga escricha. Parlen una linga apresa, pura, correcta ; parlen « bien ». Pas mestier d’estre profeta per veire que, dins pauc de temps, degun pus migrará de ’quelas subtilitats. E tant mielhs si la linga occitana ganha un pauc d’unitat, tant pieg per nautres si es venguda un pauc pus paubra.

 

Per los e las que quò interessa, vau eissaiar d’explicar brevament la diferença entre « ben » e « bien » que corresponden tots dos a bien en francés.

 

BIEN

 

Bien adverbe de maniera modifica un verbe. Es lo contrari de « mau » :  Quò vai bien.

Lo dròlle apren bien a l’escòla. (Apren pas mau.) Il travaille bien à l’école.

Venem sovent a ’quela auberja ; òm i minja bien. (Òm i minja pas mau) On y mange bien.

Dins d’autres exemples bien es un adverbe de quantitat que modifica un substantiu :

An-t-ilhs bien de familhas ?   Ont-ils beaucoup d’enfants ?

I a bien de gent !  Il y a vraiment beaucoup de monde !

Emb lo comparatiu de superioritat o d’inferioritat :

Ganha bien mai/ bien mens que sa femna.  bien plus, bien moins (= beaucoup plus…)

 

Bien pòt  estre un adverbe de degrat que modifica un adjectiu, un participe passat o ben un autre adverbe :

Es pas bien riche.  Il n’est pas très riche.

Fai bien chaud !  Qu’est-ce qu’il fait chaud !

Som bien benaises aquí ! Qu’est-ce qu’on est bien ici !

 

 Autres exemples : bien doçament : tout doucement, bien coma fau : bien comme il faut, bien bulit : bien (parfaitement) bouilli Quo es bien fait per tu ! Bien fait pour toi !

 

BEN

 

Dins nòstra varietat de la linga, ben tot sol (prononçat ) es pas charjat de sense e accepta pas de negacion. *Pas ben, es impossible chas nos.

Ben se tròba sovent aprep los verbes cognitius, los verbes d’opinion e d’evaluacion (saber, coneitre, creire, pensar, esperar = espérer, comptar…), los verbes de percepcion (veire, auvir, sentir…), d’acceptacion e de volontat (voler), de possibilitat (poder), l’expression de la necessitat (fau, faliá, fauguet, faudrá, faudriá).

’Quilhs dròlles son pas tròp valhents ! » « Zo vese ben ! » « Zo sabe ben ! » « … pas très courageux. » « Je le vois bien ! » « Je le sais bien »

Compte ben aver ’chabat avant diumenc. J’espère bien

Faudrá ben (comptar) doas oras per far lo chamin. Il faudra bien (compter) deux heures…

Fau ben se’n contentar. Il faut bien…

Si òm i ’visa de pus prep, òm veu que, au contrari de bien adverbe de maniera, ben chamja lo ton, mas pas lo sense, de l’enonçat. Lo dròlle trabalha e Lo dròlle trabalha bien, quo es pas parier ! Mas dins un exemple coma :

« Son tots au chaumatge dins la familha ! » « Lo dròlle trabalha ben ! »

vesem que ben renfòrça la contradiccion dins l’enonçat que s’opausa a l’afirmacion precedenta sens vertadierament modificar lo sense de « trabalha ». Bien modifica lo verbe ; ben marca una modalitat. Si aimatz mai, la modalizacion nos ditz l’actitud dau locutor envers l’enonçat precedent : sa possibilitat, sa necessitat, sa realitat…

L’implicacion dau locutor fai que l’intonacion es rarament neutra, mai si, normalament, ben pòrta pas l’accent de frasa.

Dins los exemples seguents, òm veu parierament que ben es sovent dins daus enonçats que s’opausen, o dau mens que reagissen negativament, a una situacion o una autra idéia.

I a pas de rason que pueschetz pas zo far ; z’ai ben fait.

Los parciriam ben, los companhs dau dròlle que fan dau rock dins lo garatge ! On s’en passerait bien

Quo es ben lo diable ! C’est bien ennuyeux ! (contrarietat ; òm se planh de la situacion sens se resignar)

Te z’ai ben dich, mas m’escoltas pas ! Je te l’ai bien dit  (repròche)

Si-es ben !  Mais si ! (contradiccion)

Quo es ben çò que pensava. C’est bien ce que je pensais. (constatacion que refuta un dobte precedent)

Mesma correccion d’un dobte anterior dins un exemple ente ben e bien se seguen de prep :

Sos paniers son ben bien faits, ten ! Il faut bien reconnaître que ses paniers sont bien faits !

Queraque òc-ben ! J’espère bien ! (refus d’un dobte de quauqu’un mai)

 

Autres emplecs de ben :  o ben, o ben aitot (prononçat *obeto) ou bien, ou alors

Dins lo comparatiu d’egalitat : si ben/tan ben coma/que (e non pas tan bien, si bien)

Una vielha automobila bien entretenguda marcha si ben qu’una nuòva. aussi bien qu’une neuve

 

Podem comparar ben e bien dins quauques exemples :

« Tu vo’es nos aidar engrunar los peseus, tonton ? » « A, vòle bien. » (acceptacion sens reserva ; lo tonton es content d’aidar)

Responsa negativa : « Voldriá ben, mas fau que arròse lo vergier. »

Quò vai bien li far plaser. Cela lui fera bien plaisir. (= beucòp de plaser ; afirmacion sens reserva, « bien » pòrta l’accent de frasa)

Quò li fará ben plaser ! Certes, cela lui fera plaisir ! (eventualament ironic : Je doute que…)

Crese bien que vai plòure ! Je crois bien qu’il va pleuvoir ! (Afirmacion sens reserva ; « bien » es accentuat)

Crese ben que vai ploùre ! (Òm fai una prediccion, mas sens tròp « se molhar », si òm pòt dire !)

Parierament, « Avetz bien rason ! » es mai afirmatiu que « Avetz ben rason ! » prononçat sus lo ton de la concession o de la resignacion.

 

Trobatz pas que nòstres ancians an bien fait de prener « bien » a la linga francesa e de gardar ben per exprimir de las nuanças de la pensada finas, plan finas... ? Ten, justament, un autre còp, parlaram de « plan ».

 

A Javerlhac, lo 30 de junh 2019

Jan-Peire Reidi

 

 

 

 

Posté par jpreydy à 08:09 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : ,


01 juillet 2019

DAU SANG SUS LAS MANS

Fai un an que Gilbert Borges es mòrt. Ai escrich un « raibe negre » inspirat per lo crimi d’Autafàia e l’execucion daus quatre condamnats en pensar a se.

Es pas malaisat de charjar las descripcions emb daus detalhs orribles – òm ditz que la realitat passa totjorn la ficcion –, mas lo Gilbert aviá pas son parier per menar un recit bien compausat, ren que emb los detalhs que fan mestier, per li donar un torn ironic e nos plaçar tot d’un còp davant l’orror de la situacion a la darniera frasa. Coneissiá pas d’autre contaire que agués l’imaginacion, l’originalitat e l’efficacitat de Gilbert Borgés.

 

 

DAU SANG SUS LAS MANS

 

Lo 16 dau mes d’aust de 1870, jorn de feira a Autafàia, daus òmes esmalits se meteren de borrar un jòune monsur daus alentorns en l’acusar d’estre un « Prussian » e ’chaberen per lo far bruslar dins un lac (una mara) tarit per la sechiera. Quatre de ’quilhs criminaus fugueren condamnats a mòrt e guilhotinats dins lo borg d’Autafàia lo 6 de feurier de 1871.

 

Lo jorn se leva. Clardat roja dau solelh de feurier sus la cima de la guilhotina. Maisons negras, contrevents barrats, barroelhs tirats. Pas enquera de fuòc dins las maisons. Degun dau borg dins las charrieras. La gent se leven gaire dabora eimatin. Quauques chins janglen e unlen dins las granjas.

Pantalons roges, baionetas au canon, cinquanta soldards alinhats davant la guilhotina dins lo borg d’Autafàia. Los dets màrfies, lo tamborinaire a sarrat la baguetas dau tambor dins lur estuig. Los soldards demòren plantats davant l’eschafaud.

Darreir la guilhotina, quatre testas apiladas dins un panier garnit de bren de sejaire. Lo bren beu lo sang daus supliciats. Quatre caissas alinhadas se trasvesen a man mança au pè de l’eschafaud. Dos òmes ’chaben d’agalhar los còrs sens testa dins las caissas. Chauchen un braç, eslongen una jarra. Prenen las testas dins lo panier ; l’una après una autra, las tòrnen a lur plaça. Tau ! Tau ! Tau ! Quatre pòsts de pinhier crueben las quatre fòrmas negras dins las caissas.

Sus l’empont, dins la sorniera, un òme bilhat de negre eissueja la lama de la guilhotina que lusis dins la sorniera. Los chins janglen pus. L’òme ’bilhat de negre se carra un moment davant los boescs de justiça e para una espiada a las quatre caissas que los òmes chargen sus una charreta. Trabalh bien fait, e que a pas trainat !

Un òrdre dau sergent. Demieg torn ! Drecha ! En avant ! Marcha ! Los soldards davalen la rota de Maruelh au pas cadençat.

La clardat roja davala lo long daus madriers de la guilhotina. Quo es plan temps de desjunar. Las execucions, quò drueba l’apetis. Sarrada jos l’empont, una paniera espera l’òme negre. Una botelha de vin, lo chanteu plejat dins una pelha, una topina de graissa de ròstit. L’òme vòu damandar per se lavar las mans, mas las pòrtas de las maisons son totas barradas. ’Visa pertot ; pas una quita selha per tirar de l’aiga de la cisterna.

Un pauc pus loenh, un lac garnit de fanha e d’aiga rossa. Antan au mes d’aust, los quatre condamnats e tota una tropelada esmalida borreren un jòune mossur de las oras de temps. ’Chaberen per lo far bruslar enquera viu sus un pilòt de fagòts. Quò se passet aquí, dins ’queu lac que era tarit par la sechiera de l’estiu. Un daus condamnats paret un bocin de pan au bot d’una ’gulhada per ’massar la graissa dau paubre còrs cramat. Dempuei, degun vòu far beure l’aiga dau lac aus bestiaus.

Los pès dau borreu s’enfonsen dins la fanha. Avant de desplejar lo chanteu e d’engraissar un tròç de pan, lo borreu lava sas mans basidas de sang dins l’aiga chaulhada dau lac.

 

A París, lo 3 d’octòbre de 2018

Jan-Peire Reidi

 

 

 

Posté par jpreydy à 15:39 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , ,

25 juin 2019

QUÒ ME FAI CREMA

QUÒ ME FAI CREMA

 

Ai conegut una elevairitz d’auchas que quò li fasiá crema de las tuar quante eran vengudas. Començava totjorn per la pus genta, la pus donda, la que aimava lo mai ; aprep, fasiá pus aisat. Era pertant pas una femna que « fasiá la dama », coma disian autres còps quante parlavan de ’quelas femnas de la vila tròp delicatas per sagnar una pola o ben espeunar un lapin. Mai era pas una de ’quelas personas, coma ne’n vesem aüei, que creirian far pechat de metre un bocin de vianda dins lur sieta. N’es gran. Mas las béstias eran pas sonhadas per de las machinas e tractadas coma daus « produchs » industriaus ; òm las coneissiá, òm s’i estachava, coma, òm ditz, e quò fasiá crema de se’n separar (1).

Me rapele que, l’estiu, beucòp de gent minjavan un eschalon avant d’anar au liech, que lo marende era desjà loenh. Chas nos me donavan a beure un bòle de lach jostat e bulit de l’enmatin, que avian gardat au fresche dins lo gabinet. Era gran escremat, quitament demieg-escremat ! La peu dau lach espessa, rossa, jauventa, que preniá plaser a traucar emb lo pitit culhier, era plan doça dins mon gorjareu de mainatge ! E me damandava plan perque la gent disian que quò lur fasiá crema de far quò-’quí o quò-’lai, quante devian far quauqua ren que lur plasiá pas, , que z’aurian plan parcit, que quò los desgostava e que faliá se forçar !

Non, ren a veire emb la crema dau pastissier, mai emb lo sent-cresma dau curet. Mas, un còp de mai, avem mestier de l’explicacion daus lingüistas. Lo verbe latin tremere (tremblar, fremir ; crànher) a donat cremer (= crànher) dins la vielha linga. La gent an dich un c a la plaça dau t, coma nòstres mainatges que disen une crompette per une trompette. Craindre en francés a segut una evolucion parallela. Chabaneu nos ditz que cremer a disparegut e que « nous n’avons plus que le substantif verbal crema. Pour le verbe, nous disons crànher » (Grammaire limousine p . 72). Tremblar/tremolar venen d’un autre verbe latin : tremulare.

Quauques diccionaris, coma Mistral, rapòrten ’queu sense de crema (far crema) mai que mai a l’idéia de crenta, de cranhença. Per Daniel, crema : crainte, regret.

Per Lavalada, far crema : faire craindre, appréhender ; ennuyer, inquiéter, faire de la peine.

Guilhaumin lo dòna coma vesin de « far abòme : faire horreur, pour signifier le dégoût quand le cœur se soulève »  (Gaston Guillaumie, Glossaire périgourdin). Quo era sovent lo sense que chas nos li donavan : la reticença, lo desgost, que vos reten quante s’agis de far quauqua ren.

Veiquí un exemple nontronés :

« Jan de Farròlha sabiá que quò fai totjorn crema de se far ’rachar una dent » (Delaja)

Malurosament ne’n tròbe gaire d’autres exemples dins los escrivans modernes. Pertant, z’ai plan auvit mai d’un còp ! 

 

A Javerlhac, lo 22 de junh 2019

Jan-Peire Reidi

 

Citacion de Gaston Guillaumie (Glossaire…, p. 145) : Quò li fasiá crema de se’n desseparar.

Posté par jpreydy à 17:22 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : ,

21 juin 2019

E ’QUÒ-’QUÍ, BENLEU !

E ’QUÒ-’QUÍ, BENLEU !

 

Nòstra linga a dos adjectius demonstratius :

- ’queu (’quel davant a, e, i, o, u), ’quela, ’quilhs, ’quelas)

- ’queste, ’questa, ’questes, ’questas.

Las fòrmas plenas aqueu/l, aqueste se disen pus gaire, daus mens dins nòstra partida occidentala dau lemosin.

Quoras fau-quò dire ’queste / ’questa de preferença a ’queu /’quela ?

 

Chabaneu remarca que :

« Aquel s’emploie devant tous les substantifs indifféremment et traduit le français cet ; mais aqueste ne s’emploie plus aujourdhui, à Nontron du moins, devant les noms de personnes, ni devant les noms d’objets matériels. Ainsi, on dira ’queste còp, ’questa setmana, ’questas festas, mais non pas ’queste coteu, ’queste chavau, ’questa femna. (Grammaire limousine, p. 200)

Chabaneu a rason de precisar à Nontron du moins, perque trobem daus contra-exemples jos las plumas d’autres escrivans de la varietat lemosina de la linga :

Lo pus sabent doctor de tot ’queste país. (J.B. Focaud)

Paraulas per ’questa terra (Marcela Delpastre)

’Queste aneu vos li balharetz;

pas pus brave ne’n trobaretz;

e ’questa liga d’aur obrada

per mon amistat engatjada.  (Ives Lavalada, revirada de La Nòva dau Papagai)

« Ai, mon Diu! (si i a un Bon Diu alai de naut) fariatz ben de me far venir peira, que ’questa peira que me vai esbolhar la chais, ’questa peira es mai fòrta que io ... » (Micheu Chapduelh)

 

Dins nòstra varietat nontronesa de la linga, la lista daus substantius que se pòden trobar aprep ’queste/’questa es barrada. Son mai que mai una data o una periòda que marquen una proximitat relativa : ’queste ivern (cet hiver), ’queste estiu (cet été),  ’questa nuech (cette nuit), a ’questa ora (à cette heure-ci), ’questa setmana (cette semaine), ’questes jorns (ces jours-ci), ’questes temps (ces temps-ci), ’questas festas (cette période de fêtes), en ’questa sason (en cette saison), ’queste mes (ce mois ci), ’queste còp (cette fois-ci).

A, mos paubres amics ! ’Questes temps sei un pauc flapit. (R. Berland)

’Queste còp, quò l’i es, la Vinhana ven de prener sa sorça coma previst. (Jan dau Melhau)

 

’Queste pòt s’empluiar per marcar precisament la referença au moment que lo recit se desbana, dins lo passat :

’Queste matin, un conselhier s’enardit a rompre lo silenci. ’Queste jorn, lo President parlet de chausa ben autra. (E. Ros)  Ce matin-là…   Ce jour-là…

Mas, dins ’quilhs exemples, ren nos empaicha d’empluiar ’queu/’quela :

Quela annada, (per Carnavar), los Picataus ne ’chapteren pas de bulit. Coma ilhs ’vian tuat lo pòrc, ne mancavan pas de vitoira. Cette année-là… ne manquaient pas de victuailles.

A partir de ’queu moment…  A data de ’queu jorn…  Dins ’queu temps…  ’Queu matin, lo temps n’era gaire caumos. (Delaja) Ce matin-là, ce n’était pas la canicule.

Per indicar lo jorn, lo matin o lo ser que som, disem : (a)uei, eimatin, aprep disnar, de ser. (Ce matin… Ce soir…). Un de ’quilhs jorns (Un de ces jours) se rapòrta au futur pròpche.

 

D’autras lingas an doas fòrmas de demonstratius o mai per indicar que quauqua ren o quauqu’un son mai o mens loenh per rapòrt a la persona que parla. L’anglés, per exemple, a this e that, l’espanhòu este e aquel. La mesma opausicion proximitat/eslunhament dins l’espaci o dins lo temps de aquel e aqueste es clara en lengadocian. Veiquí quatre exemples donats per Jacme Taupiac (Diccionari de mila mots) :

D’aicí a aquela vila, i a cinquanta quilomètres.

Aquela annada, fa detz ans, plouguèt pas a pena brica.  Cette année-là…

Aqueste libre que teni a la man.  Ce livre-ci…

Aquesta setmana ai fòrça trabalh ; la setmana passada n’aviài pas tant.  Cette semaine(-ci)

Trobem aquí la mesma opausicion prep/luenh entre aqueste/aquel en lengadocian que chas nos entre ’queu-’quí e ’queu-’lai, ’quela-’quí e ’quela-’lai, ’quilhs-’quí e ’quilhs-’lai, ’quelas-’quí e ’quelas-’lai, sens obludar lo pronom neutre ’quò-’quí e ’quò-’lai (ceci, cela).

Quante òm designa quauqu’un o quauqua ren sus lo ton dau repròpche, quo es naturalament ’queu/’quela que son empluiats per marcar la distanciacion, e non pas ’queste/’questa :

’Quela bolgra li juguet un meschant torn.

E per presentar un succes a l’admiracion daus autres, diram sens tròp de modestia :

E ’quò-’quí, benleu ! Et ça ! Pas mal, non ?

 

A Javerlhac lo 20 de junh de 2019

Jan-Peire Reidi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Posté par jpreydy à 11:02 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , , ,

18 juin 2019

LO NAS

Per las personas que se damanden que pòt semblar una revirada dau russe en occitan lemosin, veiquí dos extrachs dau conte fantastic-realiste de Gògol, Lo Nas (Lo Nas e Lo Manteu, Nicolai Gògol, revirat dau russe per Jan-Peire Reidi, Edicions dau Chamin de Sent-Jaume).

Som a Sent-Petersborg dins la prumiera meitat dau segle dietz-e-nòu. Lo barbier Ivan Iacòvlievich tròba un nas dins una micha de pan. Puei lo proprietari dau nas lo tròba en dire…

 

Ivan Iacòvlievich se passet un abit per dessus sa chamisa per pas mancar de tenguda e, un còp sietat, salet lo pan, aprestet doas testas d’onhons. Prenguet lo coteu e, la mina seriosa, se metet de copar lo chanteu. Quand ne’n aguet fait doas meitats, ’viset au mitan e fuguet plan estonat d’i veire quauqua res de blanc. Ivan Iacòvlievich zo gosonet emb son coteu e zo chauchet emb son det.

« Quo es espes ! se disset. Que pòt-quò estre ? »

I conhet los dets e ne’n surtit… un nas !... Los braç d’Ivan Iacòvlievich li ne’n tomberen ; se metet de se fretar los uelhs e de zo paupinhar : un nas, quo era un nas ! En mai de quò, agués dich lo de quauqu’un que li era pas inconegut ! L’espaventa se legit sus la chara d’Ivan Iacòvlievich. Mas ’quela espaventa era res a costat de l’esmalida que ganhet sa femna.

– Ente as copat ’queu nas, sauvatge que tu ses ! credet-ela, fòla de colera.  Coquin ! Sadolaud ! T’anirai me-mesma denonçar a la polícia ! Brigand que tu ses ! Quò fai desjà tres personas que ai auvit dire que lor tirgossas talament lo nas en los rasar que lo mancas ’rachar !

Mas Ivan Iacòvlievich era ni mòrt ni viu. Coneguet que ’queu nas era lo nas de degun mai que lo de l’assessor de collègi Covaliov que rasava tots los dimecres e tots los diumencs.

– Espera, Prascòvia Ossipovna ! Lo metrai dins un coenh, plejat dins una pelha, l’i laissarai quauque temps e lo dòstarai de ’quí.

– Me parles pas de quò-’quí ! Voldrias que permete ad un nas copat de demorar dins ma maison ! Babòia ! De creire que sap res far de mielhs que de passar lo rasador sus lo polidor e que es quitament pas en estat de far son trabalh. Desbauchat ! Òme de res ! Que ieu responde de tu davant la polícia ? Maupròpe ! Testa de boesc ! Dòsta-lo de quí ! Fot-lo diable ente voldras e que ne’n auve pus parlar !

Ivan Iacovlevich demorava ’quí plantat sens se far de res. Se calculava, se pensava… e sabiá pas que ne’n pensar.

 (...)

L’assessor de collègi Covaliòv s’esvelhet dabora e n’aguet un « brrrr… » emb las bochas, coma fasiá totjorn quand s’esvelhava, mai si auriá se-mesma estat ben en pena de ne’n dire la rason. Covaliòv se despleget lo còrs e damandet lo pitit miralh pausat verticalament sus la taula. Voliá ’visar un arbalhon que li aviá surtit la velha sus lo nas ; mas ne’n fuguet esbaubit quand veguet que, a la plaça de son nas, sa chara era planiera. Tot treblat, damandet de l’aiga e se fretet los uelhs emb un linge : quo era verai, pus de nas ! Se metet de se maniar pertot per veire si durmiá, mas non, durmiá pas. L’assessor de collègi Covaliòv sautet dau liech, se secodet : pas de nas !... Comandet còp sec sos vestits e corguet tot drech veire lo comissari de polícia.

(….)

Lo comandant Covaliòv se voliá plan maridar, mas nonmas quante se trobariá una femna que vendriá emb 200 000 robles. Quò fai que aura lo legeire pòt se-mesma jutjar de la situacion de ’queu comandant quante se trobet tot béstia de veire, a la plaça d’un nas que era gran òrre, mai tròp grand o tròp pitit, un espaci voide, lene e planier.

Coma fait exprès, i aviá pas de fiacre en vuda ; fuguet oblijat d’anar a pè. Mitonat dins sa capa e la chara cuberta d’un mochanas, fasiá semblant d’aver lo nas que sagnava. « Mas benleu que z’ai raibat ; quo es pas possible que mon nas se siá perdut entau, bestiament », se penset, e entret dins una pastissariá per se ’visar dins lo miralh. Urosament, i aviá degun dins la pastissariá (...) « Diu mercés, i a degun, marmuset-eu, aura pòde ’visar ». S’apropchet timidament dau miralh e paret una espiada. « Au diable ’quela salopariá ! disset en escrupir terra. Si enquera i agués quauqua res en plaça dau nas, mas i a res ! »

Se mordet las pòtas de despiech, surtit de la pastissariá e decidet, au contrari de son abituda, de ’visar degun e de sorire a degun. Tot d’un còp, demoret plantat coma un piquet a la pòrta d’una maison. Un fenomène inexplicable se passava davant sos uelhs : una carròça s’arrestet davant la pòrta charretiera, la portiera se drubit, un monsur en unifòrme se doblet, sautet sus lo trepador e montet l’eschalier de quatre en quatre. Quò fuguet per Covaliòv una orror  mai un estonament pas de creire quand coneguet son nas !

 

Posté par jpreydy à 18:46 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , , , ,

12 juin 2019

UN ÒME "CABORNAT"

UN ÒME « CABORNAT »

 

Un còp que faguí coneitre un amic occitan de Charanta ad una persona de Dordonha, aguí la meschanta idéia d’ajostar, per colhonar : « Es charantés, mas quo es pas grave ! »

E ben òc, diriatz que la linha administrativa entre los dos despartaments es una frontiera, una separacion artificiala dins ’quel espaci linguistic occitan que crueba lo Nontronés, lo sud-oest de la Nauta-Viena e una partida de la Charanta. Quo es en granda partida lo país dau parlar è. La limita oest passa delai Vila-Bòsc, vai jusc’a Senta-Catarina rasis Engolesme, delai la Ròcha-Focaud e Confolent. Los Charantés se plànhen que los Perigòrds vòlen pas los veire – venen benleu dins nòstres bòscs nos ’massar nòstres champanhòus a la sason ! – e la gent d’aquí disen que los autres lur viren l’eschina. Los que an mestier d’anar a Engolesme per prener lo tren tròben que la vila es quasi barrada quand òm ven dau levant. Comptetz pas prener la « Rue de Périgueux » sus tota sa lonjor per i entrar o ben ne’n surtir ! E si legissetz lo jornau, que sie d’un biais de la « linha » o de l’autre, cherchetz pas trop de las novelas dau despartament vesin.

Urosament, som quauques uns, de Pueg ’Gut, de Nontron e de Bordelha e d’alhors, que passem la linha tots los ans au mes de genier per anar, per exemple, a la granda festa de nòstra linga per la partida occidentala de l’area dialectala lemosina, la dictada occitana de Charreç. Som bien plaçats per apreciar la bona acuelhença de nòstres vesins occitans de Charanta !

Quand ’ribatz de l’autre biais, vesetz pas de chamjament : mesma païsatge de terra roja, de peiras, de chaisnes e de chastenhs. Las maisons, sovent barradas, son parieras, mai los noms daus vilatges : L’Aja, Lo Peirat, Lo Pontaron, Lo Maine dau Bòsc, Lo Lac Clar, La Farja, La Poja, Fontanilha, Lo Mainisson…

Sabem que la limita Perigòrd-Engolmés nos ven de l’epòca feudala e que, a quauqua ren prep, demoret la mesma entre los despartaments de Charanta e de Dordonha en 1790. Ente eran las limitas entre los teritòris daus Santons, daus Petrocorii e daus Lemoviç ? Sabem quitament pas si n’i aviá una, de limita, entre ’quilhs pòbles gallés. Mas som quasiment segurs que de limita òc-oïl, benleu jusc’a la Guerra de Cent Ans, en Charanta, se’n trobava pas. Guilhem IX, comte de Peitius, duc d’Aquitània, lo rei Richard, son ’reir-pitit-filh, Rigaut de Berbezilh (Barbezieux), Jaufre Rudel de Blàia, lo poeta de « l’amor de lonh », tots ’quilhs trobadors de Sentonge e de Peitau… escrivian ben en occitan, queraque ! E de segur, daus noms de vilatges Sentongés coma Les Pibles, Roumegoux, La Font du Loup… venen pas dau francés. Quo es lo país daus toponimes en –ac (Conhac, Jarnac, Jonzac…), en non pas en –y, –é (Couhé, Chauvigny). Los lingüistas parlen d’un « substrat occitan » dins las Charantas. Quò se veu dins tots ’quilhs mots de nòstra linga demorats dins lo parlar d’oïl que lo remplacet. Aüei, li an trobat un nom a ’quela linga : « Peitavin-Sentongés, jos sa fòrma sentongésa ». A la fin de l’Atge mejan, la pesta, las guerras e los pilhatges avian laissat totplen de mòrts sus ’quela terra richa e cobeitada. La populacion fuguet probablament pas remplaçada per daus Occitans.

Ma femna es nascuda en Sentonge. Daus còps, òm podriá se damandar si la linga que parlem tots dos es la linga de son país o ben lo francitan de chas nos. Si me conta que li donavan dau mijeot quante era pita, li dise que chas nos, quo era lo mijat que raviscolava los òmes quand fasian los fens emb lur dalh (le dail) e los dròlles (les drôles) que tornavan de l’escola. Se sentian plan benaises (benèze) un còp que avian minjat un grand bòle de ’quilhs eschalons de pan dins dau vin sucrat trempat d’aiga frescha de la font ! Mai nòstra vaissela sentiá pas au freschum (fraîchin). Si li dise que nòstre milhasson, emb daus bocins (boussis) de frucha es pas tant estofa-crestian coma son millat de farina de bigarroelh, me respond : « Quand le goret est saoul, il trouve le garouil amer. »

Quante los uns disen : « O bufe », vòlen dire que lo vent bufa, mas si « o mouille », los autres vesen ben que quò plòu. Los goiats van gaçouiller dins l’aiga daus chamins (gansolhar : patauger, en francés) e quò fai surtir las cagolhas (les cagouilles) dins las palissas (les palisses : los plais). D’alhors en mai de las cagolhas, avem dins nòstre bestiari beucòp des béstias que pòrten lo mesma nom : la ’jaça (l’ajasse), lo burgaud (burgaud) emb son fisson (fissun), la graula (la grole), lo jau, la rapieta (rapiette)… Le merle se ditz le marle. E dire que los etimologistas daus diccionaris francés, que an chausit de pas coneitre nòstras lingas, an jamai pensat que un marlou veniá de « merle » !

Quo es mai d’un còp que me e ma femna eschamgem daus mots. Li ai donat ma senzilha (*sinzille), ela m’a apres lo verbe racasser (bradassar). Quand los afars son maus calats dins la veitura, disem que « quò racassa » dins lo còfre. Si ditz que lo goiat acache sus las pedalas de sa bicicleta, pense a nòstre verbe « chauchar ». E passem pas fauta de verbes que avem pas mestier de revirar : brocher (tricotrer), cougner (conhar), ébouiller (esbolhar), entrauper (entraupar), flacasser (flacassar), pigougner (pigonhar)…

« La cabòrna » es un mot de nòstra linga que aime plan. Sabetz ben, ’quilhs cròs que los picataus e la sauvatgina an chavats dins la bilhas daus vielhs aubres, los chaisnes, los chastenhs… Un còp, auví sens zo voler una femna dire en risent a sa copina que voldriá pas un « homme cabourgne ». Urosament, comprenguí que l’òme « cabornat » que ne’n parlavan, quo era pas me !

 

A Javerlhac, lo 12 de junh de 2019

Jan-Peire Reidi

 

En grafia normalizada dau peitavin-sentongés : mijhot, dall, draule, benaese, fraechén, milla, gaçoullàe, cagoulle, pallisse, ajhace, burgàud, jhàu, rapiéte, racassàe, acachàe, brochàe, cougnàe, éboullàe, s’entropàe, flacassàe, pigougnàe (Vianney Pivetae, Dictionnaire Français > Poitevin-Saintongeais Poetevin-Sentunjhaes > Français)

Posté par jpreydy à 15:48 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , , , ,