Lo Chamin de la font, blog occitan de Jean-Pierre Reydy (Jan-Peire Reidi)

21 juin 2022

QUE NE'N PENSATZ ?

 

QUE NE’N PENSATZ ?

 

Legit aüei dins lo jornau anglés The Guardian :

Lo parlament d’Ucraïna a votat una lei per limitar los libres e la musica russes e per copar los darniers liams culturaus emb la Russia. Lo país mena una politica de « decomunizacion », aüei apelada « derussificacion », mai que mai dempuei l’annexion de la Crimea e l’ocupacion dau Donbass en 2014, e enquera mai dempuei l’invasion au mes de feurier passat.

La lei defendrá aus ciutadans russes d’imprimir daus libres, si an gardat lur passapòrt russe e an pas damandat la nacionalitat ucraïniana dempuei la fin de l’Union sovietica en 1991. La lei defendrá l’importacion comerciala de libres dempuei la Russia e la Belarus. Una autorizacion sirá exigida per los far venir d’autres país. Los ciutadans russes auran pus lo drech de jugar de la musica sus los mèdias e dins los transpòrts. Los quòtas d’emissions en linga ucraïniana siran aumentats.

La lei vòu far coneitre una produccion d’autors ucraïnians de qualitat a dau monde que accepten pas « los produchs creatius russes », çò-ditz lo ministre ucraïnian de la cultura. La « derussificacion » vòu desfar dau segles d’una politica destinada a oprimir l’identitat ucraïniana.

La lei fuguet votada per una granda majoritat de deputats, que compres los quites deputats ancianament pro-russes. Deuriá estre signada per lo president Volodimir Zelenskiï.

The Guardian, Monday June 20 2022, Ukraine restricts Russian books and music in latest step of 'derussification'

 

A Javerlhac, lo 29 de junh de 2022

 

 

Posté par jpreydy à 16:23 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , ,


13 juin 2022

ESBOLHAIRE

 

Quante fauguet tornar far la teulada de ma maison pensí que valiá mielhs far saber a l’obrier teulaire ente se trobava la fòssa septica per dire de pas l’esbolhar emb lo camion o ben l’enginh monta-charjas. Creguí pas bien auvir quante nòstre òme, que pareissiá plan competent e experimentat, me respondet, en mòda de fanfaronada :

« O, quò siriá pas la prumiera ! »

Lo patron auriá plan estat content de saber que son obrier se fotiá de son trabalh, que se vantava quasiment de las fòssas que aviá  esbolhadas, coma agués parlat de totas las lebres que aviá tuadas, de las dròllas que… 

Teulaire, esbolhaire, crubidor… Avetz probablament remarcat que lo sufixe –aire es sovent en  concurréncia emb –ador : chaçaire/chaçador, chantaire/chantador, dançaire/dançador, jugaire/jugador, mestivaire/mestivador… Un chaçaire o ben un chaçador (aquí disem : chaçador) es una persona que chaça, un teulaire plaça los teules sus la teulada. Per los verbes daus autres gropes, coma « legir » e « vencre/vencer », avem : venceire/vencedor, legeire/legedor o legidor, beveire/bevedor… Au feminin, avem  –airitz, –eiritz : trobador/trobairitz, emperaire/emperairitz. 

La gent que fan coma me, que son pas daus especialistas e que an benleu pas lo temps de legir los estudis complets e detalhats faits per daus occitanistas plan competents, voldran benleu ’visar quauques exemples que la linga ne’n passa pas fauta per comprener un pauc mielhs la valor de ’quilhs sufixes.

Los sufixes –aire e –ador venen tots dos dau latin –ator. Dins la vielha linga, eran doas formas d’un mesma mot e non pas daus mots diferents (Per los sabents, rapelaram que eran de la quatresma declinason). « Chantaire » era lo cas subject au singular, « chantador » era per las autras foncions :

 

SINGULAR

PLURAU

CAS SUBJECT

(l’) amaire

(li) amador

CAS REGIME

(l’) amador

(los) amador(s)

 

 

 

 

Dins La Lenga dels trobadors, Robert Rourret cita mai de cent mots que seguian ’quela declinason (p. 25). Chabaneu ditz que la regla era desjà pus tròp clara au segle XIV dins las Leys d’amors (Grammaire limousine, p. 146).  La gent comenceren de far coma nautres que escrivem si ben « los chantaires » coma « los chantadors ».

Devem remarcar que, dins la prononciacion de nòstra varietat de la linga, lo r finau es pas tombat : en grafia francizada, « marchador » s’escririá *marchadour e non pas *marchadou.

Dins los exemples que ai donats per començar (chaçaire/chaçador, chantaire/chantador, legeire/legidor…), vese pas de diferéncia de sense entre los mots d’un mesma parelh. Dins quauques endrechs aimaran benleu mai dire « un chaçador », dins d’autres « un chaçaire ». Aquí, disem « un peschador » (pêcheur) e non pas « un pesc(h)aire ».

Per tot plen d’exemples, que son sovent daus noms de mestier, coneisse mai que mai la fòrma –aire, –eire : un ’belhaire (apiculteur), un pelhaire (un chiffonnier), un teulaire, un pendulaire (horloger), un violonaire (violoniste), un escodeire (batteur à la batteuse), un escriveire (écrivain).

Per d’autres, coneisse nonmas la fòrma –ador, –idor : un espauridor (épouvantail), un fossador (fossoyeur), mas trobaram sovent daus mots d’un mesma parelh emb daus senses e daus emplecs diferents :

– La fòrma –ador,–idor se tròba dins daus noms de gatges : un boirador o ben un eschauvador (Lavalada : pince à châtaignes), un bufador (soufflet), un salador (saloir)…

– o ben per los endrechs ente se passa una activitat : un abeurador (un abreuvoir), un durmidor (dortoir), un lavador (lavoir), e – emb lo respect que vos deve – un chiador (cagador, WC), un pissador (urinoir), sens obludar daus toponimes coma Orador (oratoire), L’Orador. 

Un tuador (un abattoir) e un tuaire (tueur), un escrupidor (crachoir) e un escrupisseire (cracheur) son daus mots plan diferents ! Un comptador pòt estre una persona que compta (comptable, compteur) o ben un endrech per comptar (comptoir).

Me damande si chausissem pas –aire de preferéncia per los noms de mestier e –ador quand l’activitat es pas permanenta. Un portaire d’aiga portava l’aiga dins las maisons per ganhar sa vita, un portador portava entarrar un parent, un camarada o un vesin. Sabe ben que avem « los trobadors », mas aimarai mai dire « un portaire de paquets (o de pizzas) », « un cherchaire scientific » e « un cherchador de champanhòus ». Mas la regla es pas totjorn verifiada e, de totas faiçons, la gent que aprenen l’occitan coma linga estrangiera senten pus gaire la diferéncia.

Los mots emb la finala –ador se pòden trobar quauques còps jos una fòrma adjectivala : un raton lavador (raton laveur), un topin pissador (un pot de chambre), un coteu pelador (couteau pour peler les châtaignes). Parier per lo sufixe –eire : un rat durmeire (un loir). Bramaire, vantaire… son daus substantius mai daus adjectius : quò vos estonará pas si vos dise que los trobem mai que mai au masculin ! 

Lo sufixe feminin –airitz, eiritz de trobairitz (femme troubadour) es plan vivent en occitan d’aura, que las femnas vòlen una fòrma feminina per tots los noms de mestier. Avem « contairitz », « chantairitz », « dançairitz », a costat de « contaira », « chantaira », « dançaira ». Autres còps, la plejairitz era una femna que netiava e ’bilhava lo còrps d’un defunt. Las lavairitz (bujadieras) sablonavan, pestelavan e rinçavan lo linge au lavador avant de lo tornar metre sus la boreta o lo chambalon e de l’espandre au solelh. 

E per obludar la fòssa septica e tots los exemples de chausas que senten pas a bon, podem pensar a perfumaire, enchantaire/enchantador e ... trobador !

A Javerlhac, le 6 de junh de 2022

Posté par jpreydy à 14:26 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , ,

30 mars 2022

FARIÁ BON SEMNAR

 

 

La sentinela parlava :

« Lo temps es bien virat. Per semnar lo blat de printemps, l’avena, lo blat dur, o benleu lo milhet, quo es una sason que vau de l’aur. Per lo blat negre, quo es un pauc dabora. Fugués pas aura ’quela garça de guerra civila… » (Boris Pasternak, Doctor Zhivago)

 

Espijar. ’Massava las espijas tombadas darreir la mestiveurza. Me baissava mai d’un còp per ne’n far una pita javela. Compliments de ma mair. Chambas nudas entraupadas, engraunhadas per las romdres ; la peu tendra cosinava. Ai-ieu ’massat la valor d’una ponhada de grun jornaliera per una pola o ben d’una jaufada de froment per mon pan ? Siriá-quò pro per mon uòu bulit ? Per las talhas dins ma sopa ? Per mon bocin de pan tendre engraissat de confitura dau marende ? « Tirar sa jornada », ganhar sa vita, aver lo drech d’estre fier !

Jauvir. Los goiats fan daus rudelons dins lo pilòt de blat de semen que secha au granier. Lo froment chaud es suau sus los nervs de la peu. Es-quò çò que òm sent quand òm fai l’amor ? Las jarras prusen sus la tela rufa daus sacs pesants aclapits contra lo mur au fons de la granja, sacs-sietis durs mai mofles, gaire aisinables. Una partida daus sacs ’nirá au minotier, quauques uns au bolengier per paiar nòstre pan. Lo bolengier marcará dins un carnet totas las michas, las coronas e las tortas que li prendram : tant de liuras de pan per un sac de froment. Daus goiats que coneissian pas lur bonur aprenian a mainatjar una quita espija e cresian far pechat si laissavan perdre un quite eschalon de pan.

Lo pan negre d’Ucraïna (hlib) a una sabor un pauc sucrada, plan doça emb dau burre e quauques gruns de sau. O ben trempat dins lo borchch (sopa de legumes e de jutas) emb de la crema agra. Hleb : an lo mesma mot russe per lo blat e lo pan, vielh mot parent de loaf (micha de pan) en anglés. Lo pan e un topinon de sau pausats sus un linge brodat de roge son presentats per las femnas aus estrangiers en signe de benvenguda.

Semnar. La terra negra d’Ucraïna vòu estre bladada. Quand la névia es fonduda, fau pas perdre de temps dins ’quilhs climats continentaus. Los ventres daus bateus gigants damanden d’estre garnits de grun. Los país ’famgalits d’Africa dau Nòrd e d’Orient Mejan ne’n an mestier per far lur pan sens crosta que sembla de las grandas crespas.

Quand ven la sason, la terra damanda lo blat e lo paisan que ne’n lebreta de la trabalhar es maluros si ne’n es empaichat. La sentinela de Pasternak fai un rejon dins la terra emb la poncha de sa baioneta. Fariá plan bon semnar !

A Javerlhac, lo 29 de març de 2022

 

 

Posté par jpreydy à 20:25 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , ,

24 mars 2022

QUE I A DINS UN NOM ?

QUE I A DINS UN NOM ?

 

« What’s in a name » ? Julieta Capulet vòu dire que la persona de son Romeo auriá la mesma perfeccion si so nom era pas Montague. Lo nom es una chausa, l’entitat designada n’es una autra. Mas quauques còps, un nom chausit de preferéncia ad autre ne’n ditz mai que pareis.

Lo president d’Ucraïna, un òme que merita plan nòstra estima, voldriá que los jornaus daus autres país escrivessan « Kyïv », fòrma ucraïniana dau nom de sa capitala, e non pas Kiev, nom russe de la prumiera de las tres capitalas istoricas de Russia. Fan entau dins la premsa de linga anglesa. Pensa que quò siriá un biais de respectar l’identitat de son país e de sostener sa resisténcia a l’agression.

Moscva, Sanct Peterborg, London, Frankurt, Roma se disen Moscou, Saint-Pétersbourg, Londres, Rome en francés. En anglés, avem Moscow, Saint Petersburg, Rome. En alemand : Moskau, Sankt Peterburg, London, Rom. París se ditz Parigi en italian, Parij en russe. Las vilas d’Itàlia las mai conegudas Firenze, Napoli, Venezia, an un nom dins las lingas vesinas : Florence/Florenz, Naples/Neapel, Venice/Venise/Venedig… Lo nom pòt estre lo mesma en francés e en anglés.

Quand parle occitan, vau a Engolesme, a Peitius, a La Rochela e non pas Angoulême, Poitiers, La Rochelle. Aime mai la fòrma que s’acòrda lo mielhs emb la musica de ma linga.

Lo nom de la capitala d’Ucraïna s’escris pas exactament parier mas sa prononciacion quasiment identica en russe e en ucraïnian. Lo sosten a la resisténcia dau pòble ucraïnian se veiriá mai dins la transcripcion que dins la fonetica.

Coma fau-quò dire en francés e en occitan ? Sabe pas tròp. Los que an estudiat saben pas tot. Los que ne’n saben enquera mens parlen a lur plaça. Sabe que Lutetia era lo nom de París e Lugdunum lo de Lion, mas vos dirai pas si vau mai escrir Kiev o ben Kyïv. Faudriá dire Ki-yiv en doas sillabas emb dos i : lo prumier i coma lo i de pitit, vesin… lo second, après lo /j/ coma lo de filh. Los que parlen francés mai los que parlen occitan an pas l’abituda.

Pense pas qu’una linga siriá una linga de libertat e una autra, la de l’opression. Rason de mai quand son parladas quasiment a egalitat per lo mesma pòble unit e resistent, sus lo mesma territòri, e sovent per las mesmas personas.

La pita Julieta de Shakespeare aviá rason : What’s in a name ?  

A Javerlhac, lo 23 de març de 2022

Posté par jpreydy à 09:21 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , ,

09 février 2022

LA GUERRA DAUS CHAMPANHÒUS

LA GUERRA DAUS CHAMPANHÒUS

 

Pensatz benleu a la guerra daus proprietaris de bòscs e daus cherchaires de champanhòus a la sason. En Perigòrd, la gent se borrarian per un quite champanhòu. Ad una epòca, la gens daus autres departaments podian pas parcar lur veitura dins quauqua charrau de bòsc – quitament lo lur ! – sens riscar de trobar lurs ròdas traucadas. Quante aguí lo malur de ’chaptar una veitura a Engolesme, mos vesins me conselheren de viste far remplaçar ma placa 16 per una 24.

Non, vos vòle parlar d’un conte russe publicat en 1907 per l’illustrator ucraïnian Gueòrgui Narbot. Un autre dessenhaire (Niquita Cravtsòv) e un escrivan ucraïnians (Andreï Corcòv) ne’n torneren far antan una novela version emb quauquas modificacions per adaptar lo conte a la situacion actuala dins lur país. Ne’n an surtit ujan 300 exemplaris en França, que l’escrivan Corcòv a aquí sa demorança. Es finançat per l’embaissada d’Ucraïna e lo Centre Anne de Kyiv (1) de Senlis que vòu promover la cultura ucraïniana. Lo trobaretz pas dins lo comerci :  l’an distribuit a daus « faseires d’opinion » chausits. Los dos autors tròben que, en França, lo monde son mai que mai dau costat de l’Ucraïna dins sa resistència a la Russia, mas que « lo poder mòu » de la Russia (soft power) es pus fòrt que lo de l’Ucraïna.Vòlen « un sosten morau » que fará que la Russia chausirá de pas atacar. Vòlen pas far de lor libre un gatge de propaganda mas « un gatge culturau » per una presa de consciéncia de lur pòble. 

Lo conte per adultes « La Guerra daus champanhòus » es simple. Dins sa novela version, los champanhòus (los Ucraïnians) son atacats per lo rei Mongeta e son armada d’òmes-peseus verds. Lo rei dau champanhòus vòu defendre son país, mas tròba nonmas los catalans (« lactaires ») per prener las armas. Los autres an tots quauqua ren mai a far : los que cherchen los amusaments (per exemple los artistas d’Ucraïna que van far daus espectacles en Russia), los que se tròben tròp vielhs, los que lur pè es pas pro fòrt… Quand son atacats, los quauques champanhòus que garden la frontiera tiren a l’enemic per defendre lor bòsc, e vei, los enemics fugen, laissen lurs quites canons. La leiçon dau conte es que lo país pòt contunhar d’existir nonmas perque i a de la gent prestes a defendre lo territòri. Mas coma dins totas las guerras, i a pas d’un costat los que gànhen e de l’autre los que perden, perque tots an lur part de tuats, nafrats e endechats.

Quo es benleu çò que fai lo mai migrar lo president d’Ucraïna – veire son país venir un champ batalhier. Plan mai que l’American, l’Anglés, o ben lo Turc, que cresen benleu que an ren a perdre, o gaire. Avançar sos pions sos  geo-strategics en Ucraïna, après lo Kosovo, la Polonha, los país baltics…, divisar l’Union europeana per empaichar una defensa comuna, afeblir una Russia que se serv de son poder de portar tòrt aus autres pertot ente pòt, en Siria, en Africa, sus los malhums… (L’umiliacion d’una granda poténcia militara, quò ’chaba per se pàiar !) Una Russia que se veu encerclada de missiles… Non, la Russia – parle pas nonmas de Putin – pòt pas plejar, pas mai que los Estats-Units en 1962 dins la crisi daus missiles. E si l’Ucraïna vòu estre un país sobeiran, es oblijada de cherchar daus alliats e de s’armar. Que se passa quand degun pòt plejar ?

Mai de vint-e-uech dau cent de la populacion de Russia ven d’Ucraïna, o ben a de la familha en Ucraïna. Crese ben que quo es parierament boirat de l’autre costat. Passí un mes a Donetsc en 1974, dins una familha demorava rasis una mina de charbon e que parlava russe. L’òme era marcat « Russe » e la femna « Ucraïniana » per l’administracion sovietica. Parier per lurs dos dròlles. La basticòla ente un col-hozian veniá vendre sos legumes anonçava « òvotchi » en ucraïnian ; lo subremerchat « Gastronòm » en vila, « òvochchi » en russe. Vilas russas, vilatges ucraïnans. De quau costat son-t-ilhs aüei, los filhs e las filhas de ’quela brava gent que ai ’guts coneguts ? Los quaus en Ucraïna vòlen veire lurs vilas bombardadas ? Los quaus en Russia vòlen far la guerra a lurs frairs ?

Los grands principis – coma la « sobairanetat » – permeten de ganhar las eleccions e de partir en guerra, la saviesa politica damanda de trobar daus compromes equilibrats. Los grands principis se pòden traïr mas se pòden pas negociar, la saviesa politica ditz que la seguretat se pòt partatjar, mai si es jamai eternala. Òm pòt migrar si òm pensa a ’quela armada que malévia jos las tendas dins la névia dempuei de las setmanas. Sabem que, un còp lançada, la machina militara se ’restariá pas a la prumiera petada. Una guerra duberta auriá pas nonmas lo costat grotesque de la « Guerra daus champahòus ». Fariá-t-ela naistre daus champanhòus d’un autres semen ? Ausem pas i pensar.

 

A Javerlhac, lao 9 de feurier de 2022

 

 

(1) Anna de Kiev – Kyiv en ucraïnian, (1024 ?-1072 ?), filha dau prince de Kiev Iaroslav lo Savi, venguet reina de França en se maridar emb Enric 1er. Fondet lo monasteri de Senlis. Mair de Felip 1er.

 

 

 

Posté par jpreydy à 13:20 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , ,


31 janvier 2022

QUÒ SERV DE REN

 

QUÒ SERV DE REN 

Dins las escòlas de las annadas seissanta-e-dietz, la mòda venguet de far de las « evaluacions objectivas » per l’amor que las nòtas daus devers fuguessan parieras d’un corrector a l’autre.  Los professors de linga fagueren daus « QCM » (Questions de chausidas multiplas) emb quatre responsas que nonmas una era possibla, e – of course – las dificultas las mai « testadas » eran las que se testavan aisat, pas totjorn las mai importantas. Quo era reglat ; las prepausicions eran totjorn au menut : « responsible for… », « satisfied with… ».

Servir de ren

Si, per completar la frasa : « Quò serv … ren de s’esmalir », devetz chausir : a) de  b) per  c) a  d) emb, auretz rason de prener de :

« Quò serv de ren de s’esmalir », 

e non pas « *a ren » coma en francés d’aura : « Il ne sert à rien de se mettre en colère »

Disem : « servir a beure », « servir de leiçon », « una pòst que serv de sieti », sur lo mesma modele que en francés.

Mas « servir à faire quelque chose » en francés (destinacion) se dirá de preferéncia : « servir per far quauqua ren » :

« Lo culhier serv per minjar la sopa, lo pitit culhier per far fondre lo sucre dins lo cafet ».

(Per parentesi, la diftongason de « siervir, quò sierv, lo dessierv » es pas una fauta ; es una fòrma anciana citada per Chabaneu dins sa Grammaire limousine p. 297)

Damandar a quauqu’un de… Damandar per…

Vesem que quò ven un pauc mai complicat quand doas responsas, o mai, son possiblas, coma per per la frasa : 

« Quand venguerem demorar dins nòstra maison, damanderem d’aver lo telefòne » , o ben : «…. per aver lo telefòne ».

Es-quò mielhs de dire : « d’aver lo telefòne » o ben « per aver lo telefòne » ? Dijatz-me si me trompe, m’es ’vis que « damandar per far quò-’quí o quò-lai » sos-entend : far una damanda oficiala. Podem comparar, per exemple :

« Damandet a son pair de prener la veitura per anar passar son examen » (damandet la permission de), e

« Quand aguet dietz-uech ans, damandet per entrar dins l’armada » (se rensenhet per entrar… o ben : faguet una damanda)

Autre exemple : « Damandar a minjar » e « damandar per minjar ». Un pitit dròlle pura per damandar a minjar (quauqua ren a minjar), mas si, a l’auberja, damandatz « per minjar », voletz saber si vos pòden servir un repas. Si setz agricultor, damandaretz benleu per ’chaptar un chamin comunau…

Vint litres dau cent

Los diccionaris m’aprenen que òm ditz « vint per cent » si ben coma « vint dau cent ». Benleu ben, mas ai totjorn auvit dire « vint dau cent », e non pas l’autre. « Ma veitura usa 5 litres daus cent quilometres ».

Li aideren (a) far son trabalh

Disetz-vos « Aida-lo ! » o ben « Aida-li ! » ? Tròbe las doas fòrmas, la transitiva mai l’intransitiva, dins lo diccionaris. Chas nos, disem per exemple que « los vielhs agricultors aiden enquera a lurs filhs (a) far lur trabalh. Lur aiden per l’ensilatge, per far beure las vachas… Autres còps, la gent s’aidavan per escodre. » « Per escodre » vòu dire si ben « per fin d’escodre » que « au temps de las batasons » (coma « per Nadau » : au temps de Nadau). La gent d’emperaquí aimen mai dire : « aidar a quauqu’un » que « aidar quauqu’un ». En francitan : « Va aider à ton père ! »« Aider à quelqu’un »se disiá enquera au segle dietz-uech, e avem de las fòrmas correspondentas en alemand, en russe, mai d’autras lingas.

Si disetz « ajudar », coma en lengadocian », e non pas « aidar », crese que quo es parier ; podetz dire « Ajuda-lo » si ben coma « Ajuda-li ». (Nòstres vielhs disian « aidar », mai lo quite Bertran de Bòrn : « Aug cridar : « Aidatz ! Aidatz ! »)

Creda-li !

 En francés : « Appelle-le ! ». « Creda-li ! » o ben « Creda-lo ! » ? Chas nos, las femnas credavan aus òmes quand la sopa era presta. (Si disetz « cridar » o ben « sonar », e non pas « credar » ; nos borraram pas per quò-’quí.)

Anar au medecin

En occitan, anem au medecin, au dentista,, au merchand, au perceptor… e parierament, tornem dau medecin, etc. En francés, la gent van « chez le médecin ». Çò que nos interessa, en occitan, quo es pas tant la persona coma la foncion, l’estat. « Tornar dau medecin » se pòt comparar a d’autras locucions que ai sovent auvidas quante era pitit : tornar desodard (revenir de l’armée), tornar de preisonier… « Quante tornet de preisonier, sa femna era partida. » (À son retour de captivité…).

 

Non, una linga es pas facha nonmas d’automatismes. Pas de fòrmas « correctas » e d’autras que zo son pas. Trobem de las fòrmas que se disen de preferéncia dins un contexte, d’autras dins un autre, dins un endrech e gaire dins un autre, e que despenden de l’intencion de la persona que parla. 

Un autre còp, ’visaram benleu l’aspècte progressiu : estre/esser a far quauqua ren. Mas ’questes temps que plòu pas, sei tròp ocupat defòra ; sei a copar dau boesc de braça per nos chaufar dins dos o tres ans.

 

A Javerlhac, lo 30 de genier de 2022

 

 

Posté par jpreydy à 12:43 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , ,

02 décembre 2021

DOCTOR FAUCI

 

Anthony Fauci nasquet a Brooklyn (Nuòva Iòrc) la nuech de Nadau de 1940. Sos grands-parents daus dos costats eran immigrats italians. De la guerra, se soven nonmas de la mina trista de sa mair davant una granda fòto de la roinas de Hiroshima en prumiera pagina dau jornau. Òm podiá aver pietat d’estrangiers, fuguessan-t-ilhs oficialament daus enemics. 

Demoravan dessus la farmacia de son pair dins una charriera ente tots se coneissian e ente los goiats e las goiatas podian s’amusar defòra sens dangier. Fuguet un dròlle plan uros. Portava los remèdis en bicicleta, tustava a la pòrta e, quand drubian, vesiá la maladiá sus la chara de la gent. Li donavan 25 cents de recompensa – una fortuna. Pus tard, fasiá lo maçon pendent sas vacanças per paiar sos estudis. Un còp que eran sus un chantier a l’escòla de medicina, dau temps que los autres maçons cassavan la crosta e estiflavan après las infirmieras, volguet parar una espiada dins la biblioteca. Quand lo passeren defòra, emb sas bòtas chaulhadas de ciment, lur disset que, pas pus tard que l’annada d’après, siriá estudiant dins ’quela escòla.

En 1968, se damandet si aviá pas pres una viá sens eissida, de chausir l’immunologia. Quauques grands sabents explicavan que la guerra contra las maladias infecciosas era ganhada e que los antibiotics, los vaccins e la prevencion fasian que faliá far prener d’autres chamins a la rechercha. Bonur per la carriera dau Doctor Fauci, que trabalhava sus las maladias autoimmunas, e malur per l’umanitat, los quites sabents se trompen. En 1981, quò venguet que daus òmes, tots omosexuaus de California, sufrian d’una fòrma rara de pneumonia e d’una tumor que destrusian lo sistema immunitari. Fauci laisset tot per estudiar nonmas ’quela maladiá, sens escoltar los que trobavan béstia de virar l’eschina a una brava carriera per partir en terra inconeguda. Quand quò fuguet lo covid, era un daus mielhs plaçats per comprener e explicar çò que ’ribava.

Lo Doctor Fauci aprenguet la tolerància dins sa familha e a l’escòla. Coma « medecin daus omosexuaus », sufrit indirectament de l’omofobia de la societat americana dins las annadas 80. A totjorn pres la defensa de las victimas de l’injustícia. Enquera aüei, protesta contra lo pretz pas de creire que los Negres e los Ispanics pàien au covid. Pensa que lo VIU (virus de l’immunodeficéncia umana) sirá pas eradicat ; creu que sirá eliminat petit a petit. Benleu que la gent obludaran, coma an obludat la gripa espanhòla que tuet daus millions d’estres umans dins las annadas 1918-1922. Los òmes oblueden.

Lo Doctor Fauci a trabalhat dempuei Reagan coma set presidents americans. Trump e Fauci  eran bons amics. Sap pas perque. Benleu perque eran tots dos de Nuòva Iòrc (sic)… Si voliá gardar son integritat d’òme de sciéncia, Fauci era oblijat de « corrijar » çò que disiá l’autre pendent sa conferéncias de premsa. Inacceptable per Trump. Era chasque còp eslunhat de la television una setmana de temps, puei tornava ; faliá a tota fòrça gardar lo liam emb los Americans. Trump acossava – o ben laissava far – la tropelada d’escurantistas enratjats que  volian l’eisserpelhar. Non, quo era pas de la chaitivetat e dau mespres dau President per la sciéncia, quo era nonmas que, per se, la sciéncia, quò comptava gaire… (Pas parier !) « Una relacion interessanta, complicada… », çò-ditz. Fauci pensa que un scientific es perdut si aima mai se taisar per pas far despiech a quauqu’un.

Fauci pòt pas comprener perque daus millions d’Americans contunhen de refusar la realitat dau covid, de dire que quo es pas un problema, que quo es una colhonada o un meschant torn per afinar los einnocents. La tragedia a beu se passar jos lurs uelhs, la vòlen pas veire. Lo doctor Fauci pensa que la societat americana suefra de « lesions » prigondas que faudrá garir.

Fauci vai sus sos 81 ans. Es un còp de mai conselhier dau president per la santat. Vòu laissar una marca « positiva » dins la societat. Voldriá que, pus tard, la gent dissessan : « Ma fe, era pas mau, ’queu tipe ! »

 

A Javerlhac, lo 1er de decembre de 2021

Sorças : - Extrachs dau libre d’entrevudas dau Doctor Fauci (Dr. Fauci – Expect the Unexpected: Ten Lessons on Truth, Service and the Way Forward)) pareguts dins National Geographic, November 2021, pp 15-19

-       Wikipedia in English

-       The Guardian, Maybe the guy’s a masochist: how Anthony Fauci became a superstar, Fri 10 Sep 2021

 

 

 

Posté par jpreydy à 10:38 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags :

19 novembre 2021

CONTENT PAS CONTENT

CONTENT PAS CONTENT

 

Las personas que parlen la linga dempuei tots pitits se damanden pas si las fòrmas que lur venen naturalament son « correctas » o zo son pas. Malurosament, fugueren alfabetizats e comenceren d’escrir en francés, e non pas dins la linga dau país. Quò fai que la gent que fan coma me, que comencen d’escrir en occitan sus lo tard, ne’n son quauques còps a se damandar si an rason de dire : « Sei plan content » si son una femna, « la melhor de totas », « daus mila de gent », e non pas « Sei plan contenta », « la melhora de totas », « daus miliers de gent ».

Content. Camila Chabaneu explica que, dins çò que apela « la vielha linga », lo participi present es invariable en genre. Dòna un exemple : « la jasent », participi present dau verbe « jaser /jaire » pres substantivament. Una jasent es una femna en jasina (la femme en couches o ben l’accouchée,  segon los diccionaris). Quand a tornat prener de la fòrça, « la jasent » ven « la levant », mas lo mot se disiá desjà pus au segle XIX. 

Ne’n coneisse tres de mai, d’exemples. Entre lo vilatges de Nontroneu e Vielh Cirieir, la Font Pudent es una font cuberta ente ai jamai vut degun prener de l’aiga. Lo melhor exemple, e lo pus brave, es benleu lo  proverbi : « Luna chabròla, terra mòla ; luna pendent, terra fendent ». Quand la luna leva sas banas, lo temps es a l’aiga, quand son baissadas, fai un temps de sechiera, o benleu de grand freg. 

Una femna que ditz « Sei content » fai pas de diferéncia entre l’adjectiu que, normalament, se deu acordar, e lo participi present invariable. Mas quò se ditz – o se disiá –dins la comuna de Luçaç, mai la de Sent Peir de Frègia, e probablament dins totplen d’autras. Sabe ben que lo feminin de « content » es « contenta », mas gardarai « ’L’ (ela) es content » totparier.

« Melhor » es lo comparatiu de superioritat e lo superlatif de « bon ». Exemple :

« La sopa de bulit es plan bona, mas la sopa de bodins es melhor. Es la melhor de totas. » « La sopa de salat e la de bodins son las melhors de totas las sopas. »

Damandam a Chabaneu de Nontron, nòstre vielh tonton en lingüistica lemosina, e a son davancier Raynouard, çò que nos pòden dire de « la melhor », « las melhors ».

« Melhor  (meliorem en latin) est resté, par exception, indéclinable, comme dans l’ancienne langue. » ( Grammaire limousine, p 177). Un pauc pus loenh :

« Melhor continue d’être employé comme comparatif de bon, et il est resté invariable au féminin comme (…) au pluriel. » (p. 181)

Un exemple de la linga daus trobadors citat per Raynouard (Lexique roman, p. 182) : 

« Bona domna, meillers de las meillors » 

(Bona dama, melhor que las melhors ; « melher(s) » era lo cas subject).

Un pauc pus loenh, Raynouard escriu : « L’ancien français avait changé OR en EUR, mais cete dernière désinence se conserva longtemps invariable dans les deux genres. Exemple : « A la meilleur du royaume de France ».

 E ben non, « melhor » en plaça de « melhora », coma dins d’autres dialectes, es pas una fauta. E quò data pas d’aüei !

Autre mot invariable : l’adjectiu numerau « mila ». Dins daus exemples coma « dos mila », « tres mila », fai coma « mille » en francés, pren pas la marca dau plurau. Mas dins nòstra varietat lemosina de la linga, lo quite substantiu « mila », dins lo sense de « autorn de mila » o ben « un grand nombre de », « ne sai quant de » (en francés : millier) es invariable. Quo fai que disem « daus mila d’annadas » (des milliers d’années), « daus mila d’estres umans ». « Mila » se ditz *milo [ˈmɪlɔ]. Dins d’autres parlars, trobem daus mots coma « milat », « milier », « milanta » que s’acòrden normalament…

Vesem un còp de mai que devem gran foter lai un biais de dire diferent de la fòrma dominanta, mai que mai si nos ven de nòstres vielhs, avant de saber d’ente pòt venir. Metam-lo de costat en atendent.

A Javerlhac, lo 17 de novembre de 2021

Posté par jpreydy à 11:00 - Commentaires [1] - Permalien [#]
Tags : , ,

26 septembre 2021

DINS QUÒ DAUS VESINS

 

 

Dins los autres parlars occitans, disen « en cò de » o ben « en çò de », que corresponden au a la prepausicion francesa « chez » mas dins nòstre parlar lemosin, avem probablament confondut « cò », que ven dau latin « casa », e lo demonstratiu « ’quò », abreviacion de « aquò ». La pròva ? En francitan, disem : « dans ça des voisins ». « Quò daus vesins » vòu dire : « la proprietat daus vesins », e non pas precisament « ente demòren », que se ditz : « chas los vesins ». Lo sense de « çò que aparten a », « nòstra proprietat », es mai evident dins la locucions sus lo modèle « quò + pronom possessiu » : « quò meu », « quò teu », « quò seu », « quò nòstre », « quò vòstre », « quò lur » (« ça mien »« ça leur »  en francitan). Autre exemple francitan un pauc mai pintoresc : « ça de la vieille Bini »

Exemples auvits dins nòstra comuna :

« Laissa sas vachas pacatjar dins quò nòstre. »

« Autres còps, los que avian pas de bòscs ’massavan lo boesc mòrt dins quò daus autres. »

« An passat dins quò meu per surtir lur boesc de braça. » (sur ma propriété)

« Chas nos » es sovent mai intime que « dins quò nòstre ». Mas la fòrma « chas nos » (chas tu/te, chas vos, chas los vesins »…) es pas totjorn un complement de luòc ; pòt estre subject dau verbe emb lo sense de « la collectivitat de la gent que viven dins nòstra maison, que trabalhen, mingen ensemble e que ne’n fau partida » o ben « quauques elements que representen ’quela collectivitat ». Sierv sovent dins lo monde agricòla :

« Chas nos son a far l’ensilatge dau bigarroelh. »

« Sei ben en retraita, mas chas nos an enquera besonh de me per lur aidar. »

Pareis que, dins las Charantas, disen correntament : « Chez Untel sont venus nous voir », mas sabe pas si quo es acceptat per l’Academia.

« Chas nos, … » a l’iniciala (Chez nous,…), segut d’una pausa o d’una virgula, es complement de luòc. Se ditz mai que mai quand òm es lonh de son país o de sa familha.

Comparar :

« Chas nos, la gent vendenhen gaire avant lo 15 setembre. » (Dins mon país)

« Beve enquera un pauc de vin a taula, mas chas nos ne’n beven pus. » (Sei tot sol a ne’n beure.)

« Chas nos ne’n beven pus »… Zo saubriá pas revirar au pus près en francés « estandard », « correcte ». « Chez nous n’en boivent plus » ? « Chez nous, nous n’en buvons plus » vòu pas dire la mesma chausa. Avez una idéia ? Benleu : « à la maison, je suis le seul à en boire ».

 

A Javerlhac, lo 26 de setembre de 2021

Posté par jpreydy à 16:25 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : ,

10 septembre 2021

RETORNS

 

Coneisse gaire de vielhs paisans aüei en retirada que rencuren lo trabalh d’avant los tractors e las mestivuerzas-batuerzas, quante liavan las vachas per bladar emb lo brabant, fauchavan au dalh e mestivavan a la faucilha. Pertant, saben plan las dificultats de lurs filhs e pitits-filhs venguts « agricultors » : lo lach e la vianda que se venden pas o tres còps ren, la sechiera, los emprunts que fau remborsar…

Nautres aimem mai nos rapelar los bons moments de la vita dins nòstra jounessa. Las vielhas batuerzas que fan virar per los toristas au mes d’aust nos fan pensar a las batasons de dins lo temps, las colhonadas, las chançons, los bons repas. Obludem la pouvera que picava los cròs de nas e lo gorjareu, lo vin que beviam tots dins lo mesma gobelet per la far colar, las espinas de romdres e de chaucidas, lo trabalh de forçat. « Es totjorn brave, lo temps passat… », coma ditz la chançon.

Los sovenirs tòrnen. Auvem enquera lo farralhadis las chadenas dins las creschas dau temps que la machina virava davant lo portau de la granja… O  ben quand destachavan las vachas una après l’autra per las menar dins los prats. La china que seguiá. Los vielhs tramalhs que vesem enquera dins quauques vilatges nos rapelen benleu la sentor aspra de la còrna cramada daus buòus que menavam farrar au mareschau. Quand tornavan dau prat, era plan bona la cosina de las femnas : l’enmatin per disnar la sopa bulhenta fricassada dins la marmita, l’enser per lo sopar las sòbras de farcit que friulavan dins la paela. L’ivern, quand ’ribava de l’escòla, esperava las dauradas de pan trempat dins daus uoùs, que ma mémé fasiá cueire coma una moleta e sucrava coma una crespa… 

Avem tots besonh de sentir la permanéncia d’un passat en partida imaginari. Sabem que l’ancian temps tornará pas, mas es pas totjorn desplasenta la piunada de còr de la nostalgia quand òm es ad una epòca e dins un país ente òm pòt viure sens se tròp crebar au trabalh. 

Autrament, lo bonur de sentir la permanéncia dins lo chamjament pòt venir de quauques signes rassegurants de la natura. A ! la jòia de veire gruas anonçar lo començament e la fin de la meschanta sason (« Quitatz los chapelons, prenetz los mantelons », o ben lo contrari), lo cocut que tòrna au mes de març, o de preferéncia au mes d’abriu (« Quand lo cocut ven tot nud, mena mai de palha que de grun »), las irondelas au mes de mai… ! Las prumieras flors sus los pruniers e los ciriers, las prumieras maussas, la prumiera tomata dins lo vargier per lo quatòrze de julhet, los rasims, las chastanhas, los cacaus, los champanhòus… Lo temps passa, mas tot tòrna dins la natura e som enquera en vita. Endueinan benleu (Siram-nos ’quí ?), endueinan segur, tot tornará. O benleu pas. 

En partida, benleu. Fai gaire d’annadas, la natura era benleu pas totjorn reguliera, pas totjorn generosa, mas aura m’eivis que nos fai mai d’infidelitats qu’autres còps. Ujan, ai ’gut tòst fait de peschar mos bornats : pas un grama de miau. Au mes d’abriu, quò gelet los aubres fruchiers. Au mes de mai, las ’belhas pogueren pas trabalhar quand los los acàcias e los telhoùs eissaiavan de flurir. Mingeren çò que avian ’massat avant la gelada. Pleviá e fasiá freg. Parier au mes de junh quand los chastenhs eran en flors. A la fin dau mes de mai, totparier, avian trobat una jornada de brave temps per eissamar. Las ’belhas se gòrgen totjorn de miau avant de partir ; quò fai que un eissam que lo ’belhaire pòt pas ’trapar es pas un bon afar. Annada sens miau. Despuei benleu 40 ans que ai de las ’belhas, z’aviá pus vut. Pense aus ’belhaires que quo es lur ganha-pan, aus jòunes nonmas installats que an empruntat...

Coma mas ’belhas faran-t-elas per passar l’ivern ? Espere que van enquera trobar de las flors de luserna (si los agricultors li laissen lo temps de flurir) e la liedre au mes d’octòbre. A la fin dau mes de feurier, si fai pas tròp meschant, ’massaran benleu un pauc de pollène sus los minons de nosilhiers. Normalament, ai pas mestier de las nurir, mas l’ivern que ven…

La natura es malauda, plan malauda... Es malauda de parasites noveus, de plantas estrangieras e de maladias inconegudas. Sens zo far exprès, un agricultor d’un autre vilatge a semnat aquí de l’ambroisia, una planta plan allergizanta. Es benleu venguda dins de la palha ’chaptada dins un país que ne’n es enfecit. Faran plan malaisat per la far partir. Los quites rampalms creben ; quò s’aviá pus vut de los tractar per los sauvar de la pirala. I a pas enquera de remèdi per lo noveu virus ToBRFV (Tomato brown rugose fruit virus) que ’bisma las tomatas e fai crebar los pès pieg que la brima. Ujan, las tomatas sòbren pas dins los vargiers emperaquí. E mos onhons – los que an pas purit sus plaça – se garden pas. Paubra annada, si n’es que los peseus, las mongetas e las pompiras an bien vengut.

Antan, en ’questa sason, los burgauds asiatics ’restavan pas de ’trapar las ’belhas quante tornavan au bornat ; un seguiá l’autre. Aura, ne’n vese pas. Es-quò perque ’trapí mai de trenta mairs dins de las trapelas per burgauds au printemps ? Cresiam pertant que ne’n seriam jamai desbarrassats, de ’quela salopariá de burgauds. Vesem que los quites chamjaments venguts permanents zo son pas. Lo burgaud asiatic es un predator d’autres insectes. Los insectes son tuats per l’agrochimia. Es finançada per daus investiments enòrmes. Pas tant d’insectes, pas tant de burgauds. Pas tant de pitits auseus. Pas tant de cocuts e d’irondelas. Pas tant de…

E l’estre uman, lo subrepredator, fará-t-eu coma lo burgaud, si los insectes son pus ’quí per espandre lo pollène de las plantas ? Si quò deu ’ribar, si la natura ’resta de nos tornar nòstre viure tots los ans, nos borraram pus per las mesmas rasons qu’aüei e trobaram que era plan brave, lo temps passat.

 

A Javerlhac, lo 8 de setembre de 2021

Posté par jpreydy à 12:26 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , , ,