Lo Chamin de la font, blog occitan de Jean-Pierre Reydy (Jan-Peire Reidi)

18 juin 2019

LO NAS

Per las personas que se damanden que pòt semblar una revirada dau russe en occitan lemosin, veiquí dos extrachs dau conte fantastic-realiste de Gògol, Lo Nas (Lo Nas e Lo Manteu, Nicolai Gògol, revirat dau russe per Jan-Peire Reidi, Edicions dau Chamin de Sent-Jaume).

Som a Sent-Petersborg dins la prumiera meitat dau segle dietz-e-nòu. Lo barbier Ivan Iacòvlievich tròba un nas dins una micha de pan. Puei lo proprietari dau nas lo tròba en dire…

 

Ivan Iacòvlievich se passet un abit per dessus sa chamisa per pas mancar de tenguda e, un còp sietat, salet lo pan, aprestet doas testas d’onhons. Prenguet lo coteu e, la mina seriosa, se metet de copar lo chanteu. Quand ne’n aguet fait doas meitats, ’viset au mitan e fuguet plan estonat d’i veire quauqua res de blanc. Ivan Iacòvlievich zo gosonet emb son coteu e zo chauchet emb son det.

« Quo es espes ! se disset. Que pòt-quò estre ? »

I conhet los dets e ne’n surtit… un nas !... Los braç d’Ivan Iacòvlievich li ne’n tomberen ; se metet de se fretar los uelhs e de zo paupinhar : un nas, quo era un nas ! En mai de quò, agués dich lo de quauqu’un que li era pas inconegut ! L’espaventa se legit sus la chara d’Ivan Iacòvlievich. Mas ’quela espaventa era res a costat de l’esmalida que ganhet sa femna.

– Ente as copat ’queu nas, sauvatge que tu ses ! credet-ela, fòla de colera.  Coquin ! Sadolaud ! T’anirai me-mesma denonçar a la polícia ! Brigand que tu ses ! Quò fai desjà tres personas que ai auvit dire que lor tirgossas talament lo nas en los rasar que lo mancas ’rachar !

Mas Ivan Iacòvlievich era ni mòrt ni viu. Coneguet que ’queu nas era lo nas de degun mai que lo de l’assessor de collègi Covaliov que rasava tots los dimecres e tots los diumencs.

– Espera, Prascòvia Ossipovna ! Lo metrai dins un coenh, plejat dins una pelha, l’i laissarai quauque temps e lo dòstarai de ’quí.

– Me parles pas de quò-’quí ! Voldrias que permete ad un nas copat de demorar dins ma maison ! Babòia ! De creire que sap res far de mielhs que de passar lo rasador sus lo polidor e que es quitament pas en estat de far son trabalh. Desbauchat ! Òme de res ! Que ieu responde de tu davant la polícia ? Maupròpe ! Testa de boesc ! Dòsta-lo de quí ! Fot-lo diable ente voldras e que ne’n auve pus parlar !

Ivan Iacovlevich demorava ’quí plantat sens se far de res. Se calculava, se pensava… e sabiá pas que ne’n pensar.

 (...)

L’assessor de collègi Covaliòv s’esvelhet dabora e n’aguet un « brrrr… » emb las bochas, coma fasiá totjorn quand s’esvelhava, mai si auriá se-mesma estat ben en pena de ne’n dire la rason. Covaliòv se despleget lo còrs e damandet lo pitit miralh pausat verticalament sus la taula. Voliá ’visar un arbalhon que li aviá surtit la velha sus lo nas ; mas ne’n fuguet esbaubit quand veguet que, a la plaça de son nas, sa chara era planiera. Tot treblat, damandet de l’aiga e se fretet los uelhs emb un linge : quo era verai, pus de nas ! Se metet de se maniar pertot per veire si durmiá, mas non, durmiá pas. L’assessor de collègi Covaliòv sautet dau liech, se secodet : pas de nas !... Comandet còp sec sos vestits e corguet tot drech veire lo comissari de polícia.

(….)

Lo comandant Covaliòv se voliá plan maridar, mas nonmas quante se trobariá una femna que vendriá emb 200 000 robles. Quò fai que aura lo legeire pòt se-mesma jutjar de la situacion de ’queu comandant quante se trobet tot béstia de veire, a la plaça d’un nas que era gran òrre, mai tròp grand o tròp pitit, un espaci voide, lene e planier.

Coma fait exprès, i aviá pas de fiacre en vuda ; fuguet oblijat d’anar a pè. Mitonat dins sa capa e la chara cuberta d’un mochanas, fasiá semblant d’aver lo nas que sagnava. « Mas benleu que z’ai raibat ; quo es pas possible que mon nas se siá perdut entau, bestiament », se penset, e entret dins una pastissariá per se ’visar dins lo miralh. Urosament, i aviá degun dins la pastissariá (...) « Diu mercés, i a degun, marmuset-eu, aura pòde ’visar ». S’apropchet timidament dau miralh e paret una espiada. « Au diable ’quela salopariá ! disset en escrupir terra. Si enquera i agués quauqua res en plaça dau nas, mas i a res ! »

Se mordet las pòtas de despiech, surtit de la pastissariá e decidet, au contrari de son abituda, de ’visar degun e de sorire a degun. Tot d’un còp, demoret plantat coma un piquet a la pòrta d’una maison. Un fenomène inexplicable se passava davant sos uelhs : una carròça s’arrestet davant la pòrta charretiera, la portiera se drubit, un monsur en unifòrme se doblet, sautet sus lo trepador e montet l’eschalier de quatre en quatre. Quò fuguet per Covaliòv una orror  mai un estonament pas de creire quand coneguet son nas !

 

Posté par jpreydy à 18:46 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , , , ,


12 juin 2019

UN ÒME "CABORNAT"

UN ÒME « CABORNAT »

 

Un còp que faguí coneitre un amic occitan de Charanta ad una persona de Dordonha, aguí la meschanta idéia d’ajostar, per colhonar : « Es charantés, mas quo es pas grave ! »

E ben òc, diriatz que la linha administrativa entre los dos despartaments es una frontiera, una separacion artificiala dins ’quel espaci linguistic occitan que crueba lo Nontronés, lo sud-oest de la Nauta-Viena e una partida de la Charanta. Quo es en granda partida lo país dau parlar è. La limita oest passa delai Vila-Bòsc, vai jusc’a Senta-Catarina rasis Engolesme, delai la Ròcha-Focaud e Confolent. Los Charantés se plànhen que los Perigòrds vòlen pas los veire – venen benleu dins nòstres bòscs nos ’massar nòstres champanhòus a la sason ! – e la gent d’aquí disen que los autres lur viren l’eschina. Los que an mestier d’anar a Engolesme per prener lo tren tròben que la vila es quasi barrada quand òm ven dau levant. Comptetz pas prener la « Rue de Périgueux » sus tota sa lonjor per i entrar o ben ne’n surtir ! E si legissetz lo jornau, que sie d’un biais de la « linha » o de l’autre, cherchetz pas trop de las novelas dau despartament vesin.

Urosament, som quauques uns, de Pueg ’Gut, de Nontron e de Bordelha e d’alhors, que passem la linha tots los ans au mes de genier per anar, per exemple, a la granda festa de nòstra linga per la partida occidentala de l’area dialectala lemosina, la dictada occitana de Charreç. Som bien plaçats per apreciar la bona acuelhença de nòstres vesins occitans de Charanta !

Quand ’ribatz de l’autre biais, vesetz pas de chamjament : mesma païsatge de terra roja, de peiras, de chaisnes e de chastenhs. Las maisons, sovent barradas, son parieras, mai los noms daus vilatges : L’Aja, Lo Peirat, Lo Pontaron, Lo Maine dau Bòsc, Lo Lac Clar, La Farja, La Poja, Fontanilha, Lo Mainisson…

Sabem que la limita Perigòrd-Engolmés nos ven de l’epòca feudala e que, a quauqua ren prep, demoret la mesma entre los despartaments de Charanta e de Dordonha en 1790. Ente eran las limitas entre los teritòris daus Santons, daus Petrocorii e daus Lemoviç ? Sabem quitament pas si n’i aviá una, de limita, entre ’quilhs pòbles gallés. Mas som quasiment segurs que de limita òc-oïl, benleu jusc’a la Guerra de Cent Ans, en Charanta, se’n trobava pas. Guilhem IX, comte de Peitius, duc d’Aquitània, lo rei Richard, son ’reir-pitit-filh, Rigaut de Berbezilh (Barbezieux), Jaufre Rudel de Blàia, lo poeta de « l’amor de lonh », tots ’quilhs trobadors de Sentonge e de Peitau… escrivian ben en occitan, queraque ! E de segur, daus noms de vilatges Sentongés coma Les Pibles, Roumegoux, La Font du Loup… venen pas dau francés. Quo es lo país daus toponimes en –ac (Conhac, Jarnac, Jonzac…), en non pas en –y, –é (Couhé, Chauvigny). Los lingüistas parlen d’un « substrat occitan » dins las Charantas. Quò se veu dins tots ’quilhs mots de nòstra linga demorats dins lo parlar d’oïl que lo remplacet. Aüei, li an trobat un nom a ’quela linga : « Peitavin-Sentongés, jos sa fòrma sentongésa ». A la fin de l’Atge mejan, la pesta, las guerras e los pilhatges avian laissat totplen de mòrts sus ’quela terra richa e cobeitada. La populacion fuguet probablament pas remplaçada per daus Occitans.

Ma femna es nascuda en Sentonge. Daus còps, òm podriá se damandar si la linga que parlem tots dos es la linga de son país o ben lo francitan de chas nos. Si me conta que li donavan dau mijeot quante era pita, li dise que chas nos, quo era lo mijat que raviscolava los òmes quand fasian los fens emb lur dalh (le dail) e los dròlles (les drôles) que tornavan de l’escola. Se sentian plan benaises (benèze) un còp que avian minjat un grand bòle de ’quilhs eschalons de pan dins dau vin sucrat trempat d’aiga frescha de la font ! Mai nòstra vaissela sentiá pas au freschum (fraîchin). Si li dise que nòstre milhasson, emb daus bocins (boussis) de frucha es pas tant estofa-crestian coma son millat de farina de bigarroelh, me respond : « Quand le goret est saoul, il trouve le garouil amer. »

Quante los uns disen : « O bufe », vòlen dire que lo vent bufa, mas si « o mouille », los autres vesen ben que quò plòu. Los goiats van gaçouiller dins l’aiga daus chamins (gansolhar : patauger, en francés) e quò fai surtir las cagolhas (les cagouilles) dins las palissas (les palisses : los plais). D’alhors en mai de las cagolhas, avem dins nòstre bestiari beucòp des béstias que pòrten lo mesma nom : la ’jaça (l’ajasse), lo burgaud (burgaud) emb son fisson (fissun), la graula (la grole), lo jau, la rapieta (rapiette)… Le merle se ditz le marle. E dire que los etimologistas daus diccionaris francés, que an chausit de pas coneitre nòstras lingas, an jamai pensat que un marlou veniá de « merle » !

Quo es mai d’un còp que me e ma femna eschamgem daus mots. Li ai donat ma senzilha (*sinzille), ela m’a apres lo verbe racasser (bradassar). Quand los afars son maus calats dins la veitura, disem que « quò racassa » dins lo còfre. Si ditz que lo goiat acache sus las pedalas de sa bicicleta, pense a nòstre verbe « chauchar ». E passem pas fauta de verbes que avem pas mestier de revirar : brocher (tricotrer), cougner (conhar), ébouiller (esbolhar), entrauper (entraupar), flacasser (flacassar), pigougner (pigonhar)…

« La cabòrna » es un mot de nòstra linga que aime plan. Sabetz ben, ’quilhs cròs que los picataus e la sauvatgina an chavats dins la bilhas daus vielhs aubres, los chaisnes, los chastenhs… Un còp, auví sens zo voler una femna dire en risent a sa copina que voldriá pas un « homme cabourgne ». Urosament, comprenguí que l’òme « cabornat » que ne’n parlavan, quo era pas me !

 

A Javerlhac, lo 12 de junh de 2019

Jan-Peire Reidi

 

En grafia normalizada dau peitavin-sentongés : mijhot, dall, draule, benaese, fraechén, milla, gaçoullàe, cagoulle, pallisse, ajhace, burgàud, jhàu, rapiéte, racassàe, acachàe, brochàe, cougnàe, éboullàe, s’entropàe, flacassàe, pigougnàe (Vianney Pivetae, Dictionnaire Français > Poitevin-Saintongeais Poetevin-Sentunjhaes > Français)

Posté par jpreydy à 15:48 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , , , ,

10 juin 2019

QUORAS

QUORAS, QUORAS, QUORAS… ?

 

Dimmi quando, quando, quando… « Dija-me quora(s)… », ditz la chançon en italian.

Ai auvit parlar d’una maison ente trobavan que los òmes fasian tròp de despensa de beure e de minjar per las escodasons. Tròp de grilhons, de polet ròstit, de mongetas… Disian que quand lo minjar vos pesa sus l’estomac, òm trabalha pas si ben. E que los diumencs, que òm trabalha pas, òm a pas mestier de tant minjar que los jorns obrants. E que fau pas marendar per mielhs sopar l’enser. E que, avant d’anar au liech, fau prener un repas leugier, que tròp minjar empaicha de durmir… Per pas endurar lo suplici de la chauchavielha, que Daniel Chavaròcha ne’n parla si ben. « Per mon arma, çò-ditz l’autre, quoras es-quò que òm minja son aise dins ’queu país ? »

 

Dins nòstres ranvers, quoras o ben quora es l’adverbe interrogatiu que sierv per damandar de situar un eveniment dins lo temps. Vòu dire : A quau moment ? La responsa pòt estre : « Dins las annadas quatre-vints », « La setmana que ven »,  « Quand te maridaras » … En grafia franco-fonetica, se ditz *courâ, *courê, *couro, e « Quora(s) es-quò » : *coureico.

Lo veiquí empluiat dins una question directa :

« Sabia ben qu’un jorn (l’aubre) tombaria… Mas coma, ente, quoras ? » (Jan dau Melhau)

e dins una question indirecta :

« Auriá pas pogut dire quora quauqua ren s’aviá passat o dich davant se, si qu’era mas lo mandin o la velha. » (Roland Berland)

Autres exemples : Quora vendras ? (Quand viendras-tu ?), Dempuei quora ? (Depuis quand ?), Quora que siá (À quelque moment que ce soit), Quora que venha (Quel que soit le moment où il viendra).

Ai pas trobat d’exemples de « quand » o ben « quante » empluiat coma adverbi interrogatiu. Los trobadors empluiavan « quan » = quand/quante coma nautres aura

Quan vei la lauzeta mover                Quand je vois l’alouette mouvoir

De joi de joi sas alas contra’l rai  … de plaisir ses ailes contre le rayon  (B. de Ventadorn)

e coneissian aitot « lanquan », que a disparegut :

Lanquan li jorn son lonc en mai Lorsque les jours sont longs en mai (Jaufre Rudel)

Chabaneu nos ditz que « quando  interrogatif du latin se traduit mieux (sic) par quoras, quora, qui représente « qua ora » (À quelle heure ?).

Quora(s) a gardat la valor que aviá dins la linga daus trobadors. De mai, s’empluiava per marcar un chamjament alternatiu, coma « tantòst… tantòst… » (un còp… un autre còp…).

A gardat ’quela valor dins d’autres dialectes. Marceu Fornier parlava de « La chabreta dau molin/Que tantòst pura tantòst ritz ». En lengadocian auriá benleu dich : « quora plora quora ritz ».

Mas gardem au fons de nautres la brava musica dau poema dins la linga dau Perigòrd e dau Lemosin :

Quo es la chabreta dau molin

Que tantòst pura tantòst ritz !

Quo es la chançon qu’un jorn solelha

E puei l’endoman s’embruméia :

Quo es la vita semnant las plors

Puei lo rire demest las flors.

  Marceu Fornier, Eimatges d’un molin (1980)

 

A Javerlhac, lo 3 de junh de 2019

Jan-Peire Reidi

Posté par jpreydy à 11:40 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , ,

28 mai 2019

BOTAR E METRE

BOTAR E METRE

 

Avem tots remarcat que quauques mots an pas exactament pertot lo mesma sense. Mai daus còps fau pas anar bien loenh per veire la diferença. Prenetz, per exemple, « mòrdre » e « brucir ». « Mòrdre », quo es mai que mai sarrar entre las dents, « brucir », quo es, par exemple, sarrar entre los dets, entre la pòrta e lo mur… Dich autrament, « brucir », quo es « pinçar ».

Veiquí lo conselh que nòstre Picatau donet au paubre Drisson que cresiá sa femna mòrta dins lo liech :

« Brucissetz vòtra borgesa, vos veiretz que ’la s’esvelhará. » E, en efiech, « sitòst que ’la veguet son òme, ’la li grisset (montra les dents) coma si ’l’aviá volgut lo mòrdre ». (E. Delaja)

« Mòrdre » es lo vielh mot occitan, vengut tot drech dau latin, regulierament empluiat dins la linga daus trobadors. Dins lo Daniel, « brucir » = mordre ; quo es lo sense que nòstres vesins dau Perigòrd centrau dònen a ’queu verbe. Tròbe « brucir » = pincer dins lo Lavalada, dins lo Pagnoux (Charanta), mas lo vese pas dins lo diccionari d’occitan medievau, mai dins Mistral, e quitament dins los diccionaris lengadocians. Tròbe « pinçar » e « mòrdre ». De creire que, çò que sòna coma un francisme a las aurelhas de quauques uns de nautres es la fòrma normala daus autres.

Per me, « nhacar » es una fòrma marcada. Fai pensar au bruch que fan las dents d’una bestiá quand las maissas se barren subitament sus quauqua ren.

 

Dins la linga que parlem aüei, los verbes occitans « botar » e « metre » an lo mesma sense, mas òm los auva benleu pas dins los mesmas endrechs. Parier coma « esser » e « estre », que se tròben tots dos dins la vielha linga. Veiquí « botar » jos las plumas de nòstres melhors escrivans dau Perigòrd :

« Fau tornar botar lo cubertilh coma fau. » (M. Chapduelh)

« Beethoven, Mozart, Haydn… lo botavan en transida. » (J. Ganhaire)

e dins la chançon dau « Pitit tren de Brantòsme » :

« Alòrs, los vielhs, qu’era reglat,

Se botavan tots de ronflar. »

A l’origina, « botar » voliá dire « possar », emb lo sense que avem aüei dins « butir » (butir la pòrta : pousser la porte) e dins lo vielh verbe francés bouter (« bouter les Anglais hors de France »). Quò a benleu donat « un boton » (en francés : bouton o ben bourgeon).

Dins la vielha linga, vei lo ’quí dins lo sense de « butir » (pousser) :

« Uns l’empenh, l’autre lo bota » Peire Cardenal (1180-1278) L’un le frappe, l’autre le pousse.

e dins lo sense de « metre » :

« Lo seti y an botat » (La Canso) Ils y ont mis le siège.

Si disetz « botar » per « metre », la gent dau Nontronés e de la Charanta vos comprendran, mas aimaran benleu mai lo vielh mot occitan « metre » (dau latin mittere : envoyer).

« Quand lo solelh cramava, (lo nas de Picatau) metiá un de sos chais au reir-lutz. » (Delaja)

Disem mai que mai « se metre de rire, de purar… », mas en lengadocian, avem aitot « se metre a far quauqua ren » :

« En lo vesent vestit atal se metet a rire. » (Jacme Taupiac)

Avem doas fòrmas dau participe passat : mes/mesa (prononçat "meiza") e metut/metuda, que òm tròba indiferentament chas lo mesma autor :

« Òm l’i aviá pas pas metuda per trempar la sopa. » (la « sopiera traucada » per pissar dins lo tren)

« Monsur lo curet, vos jure que quo es dau citre que ai mes (dins la bureta) » (E. Delaja)

Per me, vau tant las fòrmas fòrtas, coma ditz Chabaneu, « mes », « promes », « pres », « entrepres »… que las fòrmas feblas « metut », « prometut », « prengut », « entreprengut »… (Disem ben « una entrepresa » : une entreprise, « un permes » : un permis), mas vam pas nos metre a nos brejar (o ben aitot : nos botar de nos brejar) per quò-’quí.

 

A Javerlhac, lo 28 dau mes de mai de 2019

Jan-Peire Reidi

Posté par jpreydy à 18:04 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , ,

22 mai 2019

BOBBY

BOBBY

 

Dins lo darnier numero dau National Geographic, una jornalista americana que a fait una enquesta sus los rites funeraris dins lo monde nos dòna un article entitolat The Future of Dying in Style : « L’Avenidor de la mòrt en prumiera classa ». Aura, bastissen pus gaire de tombeus per los reis, un Taj Mahal o de las piramidas, mas la tecnologia moderna òfra au defunt totplen de solucions mai o mens morbidas, totas mai originalas e charas las unas que las autras, per passar sa mòrt plan benaise en esperar lo Jutjament. Se far congelar es a la mòda en America, se far expediar dins l’espaci es lo raibe de quauques uns, mas i a mai ecologic. Aprep la cremacion, los eiretiers pòden chausir de far venir un pitit aubre d’apartament dins lo topin biodegradable de las cendres dau defunt (« As pas obludat d’arrosar lo papet ’questa setmana ? »), de maniera que aprep quauque temps tot lo carbòni es absorbat per l’aubrisson. Lo defunt pòt viure son eternitat en familha avant de la contunhar dins un vargier, un bòsc o ben una retrumariá. Mai sofisticat, mas un pauc pus char : las cendres pòden servir de matiera prumiera per far un diamant, un diamant vertadier que a totas las proprietats fisicas e chimicas de los que fau tant trabalhar per ’massar dins la natura. La fabricacion es complicada ; per venir una peira preciosa, lo carbòni a mestier de temperaturas e de pressions plan nautas. Quò fai que la jornalista aimariá mai venir una planta d’apartament qu’un diamant ; es casaniera, vòu estre tranquilla, pas totjorn a la galòpa e, justament, vòu pas que « li metan la pression » !

 

Lo curet e quauquas personas dins l’egleisa chanten : « Sur le seuil de sa maison/ Notre Père t’attend/ Et les bras de Dieu/ S’ouvriront pour toi. » Lo curet parla dau defunt. Çò que a dich de se era vrai–pas vrai. A volgut explicar dins lo naut-parlaire que los rites funeraris e la quita vita umana aurian pas de sense sens l’immortalitat de l’anma. Òm compren a pena çò que ditz lo curet a causa dau resson de l’egleisa. A damandat aus parents de prep de pausar de las pitas chandelas rojas autorn de la caissa. A explicat lo simbòli, la lutz de la fe e de l’esperança e l’aiga beneita que efàcia lo pechat, coma au començament de la vita, per lo baptisme crestian. « Lo Senhor es mon pastre, ren me manca… dins la comba sorna de la mòrt, crànhe pas de mau. » Odor de la fumada d’encens autorn de la caissa. « Si lo grun tombat dins la terra muer pas, demòra solet, mas si muer, mena totplen de frucha ».  Una pita-filha plan esmoguda, plan esmoventa, a dich que son papy era plan bon per ela. La gent fan lo signe de crotz en tirar de l’aiga beneita sus la caissa. Quauques uns pausen una peça dins un deschon. D’autres  simplament tòcquen la caissa avant de tornar a lur plaça. Puerilitat lagrimosa de quauqua chançon dau comèrci. Puei ven l’Ave Maria de Schubert. Varianta un pauc mai aristocratica pendent l’ofrenda : la recitacion de contunh dau Salut de l’Angeu a la Verge. « Vos salude Maria plena de gràcia… Senta Maria, mair de Diu, prejatz per nautres, paubres pechadors, aura e a l’ora de nòstra mòrt… » Paraulas daus uns e daus autres a la messa, au cementèri ; paraulas que passen, que demòren. Silencis que parlen, que disen la dolor, l’amistat, l’enviá de dire çò que òm sap pas dire…

Lo temps de la ceremonia a passat. Nos trobem fàcia a nautres-mesmas, a nòstras idéias e impressions boiradas, contradictòrias. Dins quauque temps, « lo paubre mòrt », coma disiá ma granda-mair, aurá un monument de granit. Sa veva, sa filha, portaran de las flors per la Tots-Sents e sos pitits-filhs ’chabaran per l’obludar. De las annadas pus tard, degun pus vendrá au cementèri.

 

Familha catolica tradicionalista.  Lo defunt es portat per sos tres filhs e son gendre. Gaire de flors. Messa en latin, comunion. Pas de discors mai de pròsne, pas de musica enregistrada. De las pregieras reculidas e un Salve Regina d’una beutat que vos sumsis. Degun pura. An pas mestier de cantics plens d’emocion, d’imatges antropomòrfes dau bon Diu e de metafòras domesticas per se rassegurar e se consolar. Lo defunt a quitat ’queu monde emb un sorire sus sa chara. Lo temps a pas passat ; lo temps passa pas. « Per los segles daus segles ». L’eternitat es coma los dessenhs de l’espirala sus los murs de l’egleisa de Luçac. Lo mòrt es pus ’quí, es prep de Diu. Dominus tecum. Lo tornaram veire. Nòstras pregieras e la fervor esperituala apasimada que reina dins l’egleisa nos rapròpchen dau mòrt e de Diu. Perque purar ?

 

Beucòp de personas que refusen los rites funeràris crestians lo remplacen per un autre rituau ; au luòc de tirar de l’aiga beneita sus la caissa, espanden dessus daus petales de ròsa. La gent que cresen pas a la vita aprep la mòrt fan coma los autres quand an perdut una persona aimada ; vòlen sentir que lo defunt contunha de viure, benleu pas dins un autre monde, mas dins lur memòria, dins lurs còrs. An benleu mai mestier que los cresents d’amistat, de chalor umana, d’omenatges au defunt, quand son rasis lo cròs ente la charn aimada chabará de purir. O ben a quauques metres dau forn darreir lo rideu, ente vai partir en fumada.

 

Lo Paubre Martin de Brassens chavet se-mesma sa fòssa e s’i coiget sens ren dire per desrenjar degun. Voliá far son entarrament tot sol. S’aimava pas, degun l’aimava. Los que an lo bonur d’aimar e d’estre aimats coneissen benleu la dificultat d’acordar l’amor que òm pòrta aus autres e lo respect de se-mesma.

 

Pierre Loti se voliá  far entarrar d’en-pès dins lo cementèri de Saint-Pierre-d’Oléron en 1923. Mos amics, que demòren dins l’Isla, an agut un chin que li disian Bobby, una béstia que li mancava nonmas la paraula, coma òm ditz. Quante sentit que lo moment de morir era vengut, trainet son vielh còrs de chin jusc’aus pès de sos mestres per se far aflatar, surtit coma poguet de la maison e prenguet lo chamin de la palun. Lo chercheren. Lo troberen pas.

 

A Javerlhac, lo 20 de mai de 2019

Jan-Peire Reidi

 

 

 

Posté par jpreydy à 09:42 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , ,


17 mai 2019

MARCHA QUERRE A BEURE !

MARCHA QUERRE A BEURE !

 

« Pitit, marcha querre a beure ! » E me veiquí partit emb un seissanta-e-quinze de veire blanc vestit d’en-dedins d’una espessor de depaus que degun ne’n fasiá de cas perque « quo era pas sale ». Faliá far lo torn de la maison per anar a la cava mau esclarada tirar dau vin a la barrica. Quand lo gorgolhadis dins la botelha que se garnissiá me disiá que siriá tòst plena, faliá virar lo robinet au bon moment per ren laissar trascimar. Dau vin de nòstras doas vinhas, plantadas de bacòt, d’othello e de noah. Dau vin que ne’n beviam tots per far chabroù. Dau vin un pauc jasbre e gaire pus fòrt que la piqueta, per los òmes que trincavan coma d’autres òmes.

Querre e cherchar

Aura, los parents van querre los dròlles a l’escòla en veitura, vau querre de la salada dins lo  vergier per lo disnar, los vilauds venen querre dau confit e dau fetge gras en Perigòrd per las festas de Nadau. Auriá pas idéia d’enviar (envoiar) mos goiats querre dau vin a la cava, mas los podem enviar querre la glaça au congelador per lo dessierv ; refusen jamai.

Lou Trésor dóu Felilibrige nos ditz que lo verbe « querre » es empluiat nonmas a l’infinitiu emb los verbes anar, venir, mandar (enviar). Auriá pogut ajostar marchar, coma dins nòstre exemple, tornar (tornar querre) : « Te tornarai querre… » (Je reviendrai te chercher) e  passar (passar querre) : « Te passarai querre a tres oras » (Je passerai te prendre…).

Òm vai querre quauqua ren que òm sap ente quò se tròba. Òm vai querre quauqu’un per lo menar ad un endrech.

Dins la vielha linga, querer/querir/querre (chercher, convoiter) se conjugava, e son sense podiá estre vesin de « aimar », « voler » :

Tot trobaras so que quers (Guiraud de Bornelh) Tu trouvera tout ce que tu cherches.

L’am de cor e la queri. (Arnaut Daniel) Je l’aime de cœur et la convoite. (Citat e revirat per Raynouard)

Òm pòt dire que l’occitan modèrne fai partida de las lingas que an de las fòrmas verbalas diferentas per las nocions de « eissaiar de trobar » (cerchar/cherchar) e « prener per emportar » (querre). Benleu que, dins quauques endrechs d’Occitània, « querre » a gardat lo sense de « cherchar » ; los diccionaris que ai ’visats zo disen pas explicitament. Lo francés corrent se sierv mai que mai dau verbe chercher per las doas nocions : chercher partout la télécommande (cherchar la telecomanda), chercher un emploi (cherchar un emplec), aller chercher quelqu’un à la gare (anar querre quauqu’un a la gara).

Fau-quò dire : « anar cherchar los champanhòus » o ben « anar querre los champanhòus » ? Aquí la gent van cherchar los champanhòus dins los bòscs a la sason. Si tomben sus una bona plaça, ne’n tròben tant qu’a bon compte, talament que chabissen pas dins lur panier. Per los pas laissar a quauqu’un mai, ne’n fan un pilòt dins un endrech a l’escart, lo crueben de fuelhas, van querre un autre panier a la maison e tòrnen querre lurs champanhòus. Mas, mai d’un còp, saben pus ente los an sarrats e son oblijats de los tornar … cherchar !

 

A Javerlhac, lo 11 de mai de 2019

Jan-Peire Reidi

 

Posté par jpreydy à 09:25 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , , ,

ES PAS D'ESMAI

ES PAS D’ESMAI

 

(Quand lo char-a-bancs esverset), « … au luòc de s’esmajar si quauqu’un era esbratat o eschambat, Picatau damandet : E la tartra, es-t-ela ’bismada ? » (Au lieu de chercher à savoir si quelqu’un avait un bras ou une jambe en moins, il demanda si la tarte n’était pas abîmée.)

S’esmajar de quauqu’un o de quauqua ren, quo es migrar (s’inquietar) de ’quela persona o ’quela chausa, ne’n damandar o ne’n cherchar de las novelas, se’n preocupar, coma disen en francés. « Damandar lo portament » de quauqu’un es un pauc mai precis ; quò vòu dire mai que mai :  s’esmajar de sa santat. « Damandar lo portament » es un ceremoniau de rencontra que la gent que saben se tener deven respectar.

La setesma de « Las Nòu Vertats » de Bernat Combi nos ditz :

« Un òme qu’a set dròllas de maridar e que n’a ren per lur balhar, a ben nonmàs de s’esmajar ! » a bien de quoi s’inquiéter

e Mistral : Viure sens s’esmajar : vivre sans inquiétude (Lou Trésor dóu Felibrige)

Auriam tòrt de creire que s’esmajar es parent de imatge, imaginar, que se disen sovent « eimatge », « eimiginar »... En realitat, s’esmajar ven de « esmai », « esmag » (émoi, souci, chagrin).

Vei ne’n quí d’autres exemples :

« Mon grand-pair seguiá, a grands sauts silenciós, lo nas tot barbelant d’esmai e de curiositat. » (frémissant d’excitation et de curiosité) J. Ganhaire, Contes de la Pès-Nuts

« ’Quo era mon dròlle totparier; m’a botat de l’esmai dins la peitrena. » (du souci) A. Debernart, L’Enclutge 

« Esmai » es un nom que tòrna mai d’un còp dins la linga daus trobadors :

« En grèu esmai … an mes mon còr… li lauzengièr. » Les médisants ont mis mon cœur en grand émoi  Bourret (La Lenga dels trobadors)

Fuguí un pauc estonat lo prumier còp que trobí ’queu mot dins una linga tan relevada, perque l’aviá sovent auvit dins un contexte mai a ras de terra, si òm pòt dire. Quante las vachas tornavan dau prat, mon pair s’esmajava si avian pro minjat e ma granda-mair, que las tochava, li respondiá : « ’Las son pas d’esmai ! ». Dich autrament, eran sadolas. Avian benleu codat tota l’erba que la faucheurza aviá pas pogut ’massar lo long daus plais.

Lo Dictionnaire périgourdin de Daniel coneis ’quela locucion, dins un sense un pauc mai restrictiu :

esmai : émoi  esser d’esmai : avoir faim et soif ; sens péjoratif n’es pas d’esmai : il a bu plus que de raison

Per Carnavar, quante nòstre Picatau aviá minjat la sopa e fait chabròu mai d’un còp, avant de far onor au bulit e de ’massar doas o tres sietadas de bodins o de salat emb de las mongetas, e que aviá enquera de la plaça per lo fromatge de breta, la tartra de pomas, los binhets, lo cafet mai la gota, vos promete que « era pas d’esmai » !

 

A Javerlhac, lo 9 de mai de 2019

Jan-Peire Reidi

 

 

 

 

 

Posté par jpreydy à 08:51 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , , ,

05 mai 2019

TE VAI PLAN ENANÇAR!

TE VAI PLAN ENANÇAR !

 

« Començar », « ’chabar », « avacar », « enançar », « estre (’trapat) a far quauqua ren… », e tots los compausats verbaus emb lo verbe « far » : far cueire, far bulir, far mòure, far segre, far bruslar, far beure, far minjar, far venir, far far quò-’quí, far far quò-’lai… Creiriatz que la quita linga que parlavam au vilatge dins ma jounessa, coma nòstras vitas, eran comandadas per lo Trabalh. Lo quite verbe « s’amusar » preniá dins nòstre parlar lo sense negatiu de « perdre dau temps » :

« Per copar una braça de boesc dins sa jornada, fau pas s’amusar ».

E daus còps, la gent ocupats a far quauqua ren de preissat aurian plan parcit quauque blagassaire que los veniá « amusar ». « Vòle pas contunhar de vos amusar mai de temps » era un biais cortes de ’chabar una conversacion emb quauqu’un que era a far quauqua ren mai. E quante quauqu’un s’arrestava de trabalhar per se pausar un moment, cresiá benleu far pechat, per que disiá, en mòda de provocacion a la divinitat dau Trabalh :

« Bast ! Lo trabalh durará mai que nautres ! ».

« Enançar » vòu dire « far ganhar dau temps », lo contrari dau verbe « amusar » dins lo sense que vene de dire. Quauques exemples.

Enançar :  Quand òm laissa lo papier per escrir directament sur l’ordinador, òm enança plan lo trabalh d’escritura.

Òm pòt dire qu’un mainatge es « plan enançat » o ben « gaire enançat » per son atge.

Mistral dòna l’exemple : « Acó s’enanço, cela s’avance, cela sera bientôt fini ».

Dos exemples en situacion me tòrnen a l’idéia. Una jòuna mair cujava pas trabalhar dins lo vergier emb son drollichon que voliá pas demorar dins la ’léia ; montava sus las mongetas, corriá dins la plancha de caròtas… ». La paubra dròlla cresiá venir chabra. Remarca ironica de ma granda-mair : « Si eu resta coma te, eu vai plan t’enançar ! ».

Un autre còp, mon pair, que aviá volgut tròp charjar sa charreta de boesc, s’aviá entalhat (embourbé) dins lo prat. Repròche de ma granda-mair : « Tu ses bien enançat ! »

Quò vai sens dire que lo verbe « avançar », plan mai corrent, es possible dins tots ’quilhs exemples. « Enançar » se rapòrta sovent a l’avançament (o enançament) dau trabalh. Revirada de Lavalada : « avancer vite dans son activité, progresser dans son travail ; hâter ; gagner du temps ».

Dins la « vielha linga », le verbe « enansar » (avancer, élever, exalter), probablament format sus lo nom « enans » (avancement, avantage, succès), es parent de « enantir » (relever, célébrer, avancer). Un trobador « enansa » l’onor d’una dama que « pretz enansa sobre totas » (que son mérite élève au-dessus de toutes). Ad un endrech dins La Canso (1219), lo comte de Tolosa entra dins sa vila per « Frances destruire e per Pretz enansar » (relever l’honneur), dau temps que Simon de Montfòrt « cavalga (chevauche) per los dreitz abatre e pel mal enansar » (pour faire triompher le mal).

E veiquí coma la linga d’òc nos mena daus trobadors aus Occitans dau segle XXI !

 

A Javerlhac, le 28 d’abriu de 2019

Jan-Peire Reidi

Posté par jpreydy à 14:51 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , ,

COMA LO VENT FOLET

COMA LO VENT FOLET

Comparasons e proverbes dins Jan Picatau de Sent-Barrancon

(Edicions dau Chamin de Sent Jaume) 

 

En familha

 

Las comparasons dins un texte fan pareitre la realitat mai interessanta, mai plasenta. Quo es totjorn una jauvissença d’auvir o de legir de las comparasons plan conegudas, que son dins la linga dempuei sai pas quantben de temps. « Magre coma un picatau », « glorios coma un puelh », « se semblar coma doas gotas d’aiga » o ben de las locucions ironicas coma « franc coma un asne que cula » , « drech coma mon cobde quante me mòche »… pòden donar un pauc de sabor a nòstre biais de dire o d’escrir. Las avem mai auvidas, mas som totjorn contents de las tornar veire, coma daus vielhs amics, e nos sentem en familha, dins nòstra linga e nòstra cultura. Fan benleu pas de la literatura  originala, mas fan plaser e quo es plan important de gardar en testa e au fons de nautres lo biais de veire e de sentir lo monde de nòstres ancians. Quo es nòstre patrimòni immateriau, coma disen. Ne’n fam de las listas e quitament daus libres e daus exercicis pedagogics. Mas dins Jan Picatau de Sent-Barrancon d’Enric Delaja, trobem en mai de quò, un fum de las comparasons originalas ente de las analogias inesperadas e risiblas fan onor a la creativitat de lur autor…

 

Jan Picatau de Sent-Barrancon

 

Que sian novelas o ben vielhas, las metafòras e autras comparasons son daus gatges retorics  que fan mestier aus escrivans e contaires de nhòrlas e caricaturistas per nos far rire en se trufar de lurs personatges. Picatau, un libre que son autor presenta modestament coma un recuelh de « viòrlas en patois dau Nontronés » ne’n es una mina vertadiera ! Totas las particularitats d’un individú, fisicas o moralas, son atge, sa santat, son biais de parlar, de se desplaçar... tròben lur analogia emb un element concret dins lo monde ente vivian los paisans dins la prumiera meitat dau segle XX. Voletz daus exemples ?

Picatau, que « fròtja coma la cherbe », es fòrt coma… ? Coma un buòu, perdiu ! Nastre coma un mulet, escarrabilhat e libre coma un chat, sancier coma un agland (varianta : coma la bona frucha), … Mas son nas era un « tapon de vianda que fasiá pensar ad una pompira Arliròsa ». Perque « Arliròsa », novela varietat de pompiras dins las annadas 1900, e non pas « Bintje » o ben « Belle de Fontenay » ? Fau dire que « Arliròsa » per « Early rose », es un brave mot que òm a enviá de se’n gargarizar !

Quò empaicha pas lo nas de Picatau d’estre fin coma un lambre ! ’Queu « lambre » es benleu l’ambre gris, matiera de granda valor que serviá en perfumariá per fixar los perfums, mas ne’n sei pas segur. Si avetz una idéia…

 

Paubras femnas ! Paubras béstias !

 

Una de las chambarieras dau mera de Sent-Barrancon es « valhenta coma una ’belha », çò que pòt passar per un compliment, mas « pacienta coma una beca » z’es gran ! Trobem ben una dròlla que es « genta coma un bosquet », mas, mai que mai, las femnas son pas tròp amistosas dins lo libre de Delaja : lo paubre mera cranhiá la soá « coma lo fuòc » e una vielha eisanha aviá l’aer d’una surciera emb « sa gòrja en olheta e son babinhon relevat coma lo bot d’una sucha ». Una autra aviá un ventre que « montava e davalava coma lo soflet dau faure ». E l’autor se trufa la paubra dròlla que ven d’escrir una letra, mai que a fait plan malaisat :

« ’L’era contenta de son trabalh. D’un pauc de mai, ’l’auriá chantat coma las polas que venen de poner ».

Per contrabalançar ’queu misoginisme, Picatau es « de travers coma un barroelh » e son pair es « sadol coma un gorret ». Paubras béstias insultadas !

Sauv vòstre respect ! Mas Delaja tomba jamai dins la vulgaritat, e son elegança se veu quitament quand parla de la golardisa de son personatge :

« Lo farcit e lo ròstit fondian dins sa gòrja coma lo boesc dins lo forn. »

 

Poesia

 

« [‘L’era] ranganhosa coma un mulet », « Eu bramava coma un vedeu », « ’La sautet coma una chabra », « Fasiá brun coma chas lo lop » , « ’L’es vielha coma un vielh chamin » « Sei pus maluros que las peiras que jalen dins l’aiga », « Eu venguet blanc coma un linçòu, roge coma una engravissa (varianta : coma un parpalh de roiá)…son de las comparasons plan conegudas. Mas d’autras, que zo son pas tant, semblen venir de l’imaginacion d’un poeta :

« Eu balhava daus conselhs coma una font balha son aiga »,

o ben aitot :

« Las femnas tremblavan coma las fuelhas d’un trimolau ». Varianta : coma un jonc dins l’aiga.

« Eu se desfilet coma la lebre quand los chins la seguen » es una comparason imatjada, mas aime plan mai la bofonariá de ’quela-’quí :

« [L’asne Justin] era si nervos qu’una cagolha que vai marendar » !

Au contrari, per dire la rapiditat d’un desplaçament, quo es la comparason emb « lo vent folet » que ven jos la pluma de l’autor :

« Eu fugiá coma lo vent folet ».

Fau creire que platz plan a Delaja, perque i tòrna mai d’un còp :

« De Nontron a Sent-Marçau, eu (l’asne) ne faguet qu’un saut. Quo era coma lo vent folet. »

Dins d’autras comparasons « meteorologicas », lo rapòrt analogic entre los dos elements de la comparason es sovent poetic mas pas totjorn clar. Ren a dire de :

« Los còps de bilhon tombavan coma la grela sus l’eschina de las paubras béstias. »

o ben de :

« Eu faguet coma la ’reclana. Eu venguet de totas las colors. »

mas veiquí la que platz lo mai ad un paisan coma me :

« Eu se redrecet, fier coma lo revengut quante quò a plougut ».

La que damanda lo mai d’imaginacion poetica, es una comparason que m’estonava desjà quante ieu era pitit. Quante aviá estat malaude e que me ’chaptavan dau biftec per me « fortifiar », mon pair disiá que la vianda era « tendra coma la rosada » ! Dins lo libre de Delaja, quo es las rabas que Picatau òfra per far baissar lo pretz de son bilhet de chamin de fer que son « tendras coma la rosada » !

Los chins, los chats, los asnes, la lebre, los auseus, lo vent e l’aiga dau ceu, mai los quites chauses mecanics pòden servir per descrir los crestians. Per exemple, quand fotet sa femna defòra, lo vielh Drisson

« … faguet coma las pendulas, zo tornet dire dos còps ».

A, l’enviblor d’un monde disparegut, quante las vielhas pendulas sonavan l’ora dos còps per los que eran pas segurs de lur prumier compte ! Mas es-quò las chausas e las béstias que descriven los òmes o ben lo contrari ? Quo es lo cas dau tramway de Sent-Barrancon que « pipava tranquillament coma un borgès que a bien disnat » …

D’autres exemples de comparasons, per exemple los Parisians que « van e venen coma la coá dau chin », los fenaires que an « mai de trabalh qu’un chin pòt ne’n levar la coá »… laissen devinar l’uelh lusent de malícia que lo satirista pòrta sus lo monde alentorn. En efiech, per tastar la sabor de las comparasons, fau que lo legeire las tròbe dins de las situacions que las apelen jos la pluma de l’escrivan. Aquí, dins l’exemple de la gent dins las ruas de Paris, podem rire de nòstre paisan perigòrd, que la testa li vira davant tot ’queu desboiradis dins un monde que compren pas, mai nos distanciar de ’quilhs Parisians que an l’aer de se bolegar per ren. L’analogia es risibla e absurda coma la situacion que descriu.

 

Proverbes

 

Los proverbes los mai coneguts an beu estre de las formulas metaforicas, vengudas de « la saviesa populara », que aurian benleu pogut plaire aus paisans de son epòca, òm ne’n a tòst fait lo torn dins lo libre de Delaja. La pensada en conserva, quo es pas son afar. A costat de

« Tot chin que se neja ne ’visa pas l’aiga qu’eu beu »

« Chat eschaudat cranh lo fuòc »,

« Fau se mesfiar de l’aiga durmenta »,

d’autres proverbes sierven per se mocar dau personatge. Quand ’quel einnocent de Picatau chercha son cosin dins París sens aver son adreça, se ditz :

« Doas personas se rencontren mielhs que dos termes ».

e quante vòu ’chaptar daus morrilhons per sos buòus a la Samaritaine, la vendeiritz li respond :

« Tots los asnes ne bramen pas » !

’Quilhs proverbes semblen plan (coma doas gotas d’aiga !) daus proverbes coneguts en francés :

« Quo es au pè dau mur que òm veu lo maçon. »

« Lo besoenh fai far. »

« La pluma presa l’auseu. »

« Las sietas roinen los plats. »

Mas ’queu-’quí, lo coneissiatz benleu pas :

« Jamai ad un bon chin quò li tomba de bons v-òs ».

Enquera los chins ! Mas non, quauques proverbes mai que mai sens color e sens sabor, benleu revirats dau francés, que voldrian nos impausar una veritat eternala e universala, siran pas lo melhor que gardaram de la linga metaforica de l’autor.

 

Imaginacion

 

Antan au mes d’aust, quand parlí a nòstre factor occitan dau temps caumos que quò ’nava far en plen còr de jornada, me respondet :

« Òc-es, quò vai ne’n far una ponhada ! ».

Una ponhada de chalor ! Veiquí un exemple de çò que volem pas laissar perdre d’una linga e d’un biais de veire lo monde que nos venen de nòstres ancians e que trobem enquera vius e sanciers dins los textes de nòstre melhor escrivan occitan nontronés. E au diable lo cartesianisme ! Quo es la poesia d’un monde eiretat dau paganisme ente ren pareis estrangier, ente lo temps que vai far es « nòstre temps » (« Que vai far nòstre temps ? »), de creire que los quites elements atmosferics son de nòstra mesura e a nòstra portada. Las béstias e los crestians an pas mestier de s’aimar o de se respectar, coma au jorn d’aüei ; son vesins, se semblen, se contrefan e se trufen los uns daus autres. ’Queu monde a disparegut, mas ne’n demòra quauqua ren dins nòstra linga. Gardam-zo per d’autres contaires o escrivans que faran pas coma me aura, que siran pas nonmas daus observaires de patrimòni, mas que auran la richessa de linga, l’umor e l’originalitat d’Enric Delaja.

 

A Javerlhac, lo 5 de junh de 2018

Jan-Peire Reidi

Posté par jpreydy à 14:40 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , , , , ,

COALEVAR

COALEVAR

 

L’enviá m’a pas enquera passat de vos parlar de ’quilhs mots e de ’quelas locucions que se disian sovent dins mon vilatge e que legisse pus gaire dins los libres en occitan. Lo verbe « coalevar » ne’n fai partida.

S’es vut que la gent semnavan daus pinambors per nurir la denada e los bestiaus. Aüei ne’n sierven dins los quites restaurants, coma fasian pendent la guerra dins las vilas. Non, chas nos fasian pas venir los pinambors per los crestians. Los fasian bulir dins la chaudiera, los esbolhavan dins la selha o la tenilha per far la bacada daus pòrcs, boirats emb l’aiga de vaissela e de la farina d’avena o de bigarroelh. Los fasian mòure dins lo còpa-jutas per donar aus bestiaus (« Vira la manivela, goiat ! »). Los fasian minjar mai que mai a un buòu o una vacha ponhauds que voliam vendre. Emb una mesura de bren, i aviá ren de melhor per los engraissar. E los pinambors nos rendian bien servici quante las jutas començavan de se tirar.

Mas fasiam pas totjorn aisat. Mon pair preniá l’aplech per los semnar au mes d’abriu. L’ivern, quante eran venguts, copavam las chabeças ; puei los ’rachavam emb lo puat, sovent quante quò plovinava o ben que quo era jalussat, e los ’massavam dins la gaulha emb nòstres dets màrfies. Voidavam los paniers dins la bòtja (le tombereau). Quand era plena, la menavam au lavador de pinambors. Fasiam cular los buòus rasis lo lavador, dòstavam lo barrador, tiravam la chavilha sus lo timon de la bòtja, lo cuu se baissava, e vrrrau ! la botjada de pinambors coalevava dins l’aiga freja dau riu desviat. Tornavam charjar los pinambors emb la forcha de nòu bencs e los tornavam coalevar dins un coenh de la granja entre los dos murs e una pòst.

Coalevar. Mistral, Alibert, Dicod’Òc : basculer. Lavalada : basculer (en arrière), renverser ; soulever. Jardry : lever en l’air les brancards d’une charrette pour la décharger. Pagnoux : basculer, parlant d’un chariot dont le timon se lève. Syn. : banlevar, bantacular. Dins d’autres endrechs, diran benleu « bancuolar », « cabussar », « caplevar »…

« Coalevar », la coá se leva. Òm pòt pensar a cul par-dessus tête, en francés, o ben a « far còrna-budeus » (faire une pirouette) en lemosin. L’occitan passa pas fauta de mots imatjats, benleu pas totjorn clars per nautres. Los lingüistas diran que lo mot deu pas estre noveu dins la linga perque disem « una coá » emb un ò dubert, mas dins « coalevar » lo mesma [a] es demorat clar [kwa].

Ai totjorn aimat ’queu verbe que me fai l’efiech d’un pitit espectacle curios o amusant. Fau dire que l’ai sovent auvit empluiat d’un biais plasent e per far rire. Quante òm parlava d’un dròlle que coalevava una bergiera dins quauque fons de prat o ben d’un autre que coalevava mai d’un gobelet de vin noveu, quo era pas per s’einoiar.

Ten, ne’n veiquí un exemple dins Picatau, nòstra referença nontronesa :

« Eu minget de bon apetis e coalevet mai d’un còp sus son gròs nas la botelha de cinc chopinas. »

A la vòstra !

A Javerlhac, lo 25 d’abriu de 2019

Jan-Peire Reidi

 

 

la denada : les animaux de basse-cour

una tenilha : un baquet (en forme de fond de barrique), tine (aussi : tenilh)

lo bigarroelh : le maïs

la bacada : la nourriture des cochons

far mòure : moudre

ponhaud (adj.) : (bœuf) à l’engrais

dau bren : du son

las jutas : les betteraves

se tirar : toucher à sa fin

l’aplech (n.m.) : l’araire

vengut : bon à récolter

las chabeças : les tiges

lo puat : la houe à deux dents (prononcer : pia)

màrfie : engourdi par le froid, qui a l’onglée

forcha de nòu bencs : fourche à neuf dents

lo barrador : le hayon

una pòst : une planche

 

 

 

 

 

Posté par jpreydy à 14:22 - Commentaires [0] - Permalien [#]
Tags : , ,